Tranh chấp là rủi ro khó tránh trong đầu tư xuyên biên giới. Với nhà đầu tư Trung Quốc tại Việt Nam, việc hiểu đúng “bản đồ” cơ chế giải quyết tranh chấp — từ thương lượng tới trọng tài quốc tế — quyết định khả năng bảo vệ quyền lợi khi xung đột xảy ra. Bài viết tổng hợp theo pháp luật hiện hành tại ngày 14/10/2026.
Thứ tự ưu tiên: thương lượng trước, trọng tài/tòa án sau
Tranh chấp liên quan hoạt động đầu tư kinh doanh được giải quyết trước hết thông qua thương lượng, hòa giải; chỉ khi không thành mới đưa ra Trọng tài hoặc Tòa án (khoản 1 Điều 13 Luật Đầu tư 143/2025/QH15). Điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng vì vậy cần được soạn ngay từ đầu, không để “nước đến chân mới nhảy”.
Tranh chấp giữa các nhà đầu tư: 5 lựa chọn
Đối với tranh chấp giữa các nhà đầu tư mà có ít nhất một bên là nhà đầu tư nước ngoài (ví dụ nhà đầu tư Trung Quốc với đối tác Việt Nam), khoản 3 Điều 13 Luật 143/2025/QH15 cho 5 lựa chọn: (a) Tòa án Việt Nam; (b) Trọng tài Việt Nam; (c) Trọng tài nước ngoài; (d) Trọng tài quốc tế; (đ) Trọng tài do các bên thỏa thuận thành lập. Lựa chọn nào phụ thuộc vào nơi có tài sản để thi hành, ngôn ngữ tố tụng, chi phí và mức độ trung lập mong muốn — không có đáp án “tốt nhất” tuyệt đối.
Tranh chấp với cơ quan nhà nước Việt Nam
Tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với cơ quan nhà nước có thẩm quyền Việt Nam được giải quyết tại Trọng tài Việt Nam hoặc Tòa án Việt Nam, trừ khi hợp đồng hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác (khoản 4 Điều 13 Luật 143/2025/QH15). Đây là cửa duy nhất để nhà đầu tư Trung Quốc tiếp cận cơ chế quốc tế trong tranh chấp với Nhà nước — thông qua Hiệp định đầu tư song phương (BIT) Việt Nam – Trung Quốc 1992.
ISDS theo BIT Việt Nam – Trung Quốc 1992: phạm vi rất hẹp
Cần hiểu đúng và không phóng đại: ISDS theo BIT 1992 chỉ áp dụng cho tranh chấp về bồi thường do bị tước quyền sở hữu. Sau 6 tháng thương lượng không thành, tranh chấp được đưa ra (i) tòa án có thẩm quyền của nước tiếp nhận đầu tư, hoặc (ii) trọng tài ad hoc (mỗi bên chỉ định một trọng tài viên, chủ tịch là công dân nước thứ ba; nếu không thành lập được hội đồng thì mời Tổng thư ký ICSID chỉ định). Đã chọn con đường tòa án thì không được quay lại trọng tài. BIT 1992 không có cơ chế ICSID. Mọi khẳng định “kiện Chính phủ Việt Nam ra ICSID theo BIT 1992” đều sai.
Thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài tại Việt Nam
Theo Công ước New York 1958 (Việt Nam gia nhập năm 1995) và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (Điều 424, Điều 459), phán quyết trọng tài tuyên tại Trung Quốc — cả hai nước đều là thành viên Công ước — được xem xét công nhận tại Việt Nam, đáp ứng các bảo lưu của Việt Nam (có đi có lại; chỉ tranh chấp từ quan hệ pháp luật thương mại; giải thích theo Hiến pháp và pháp luật Việt Nam). Lưu ý: phán quyết không tự động có hiệu lực mà phải qua thủ tục công nhận tại tòa án Việt Nam.
Thi hành bản án dân sự Trung Quốc tại Việt Nam và ngược lại
Hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự và hình sự Việt Nam – Trung Quốc (ký 19/10/1998, hiệu lực 25/12/1999) tạo cơ sở công nhận và thi hành quyết định của Tòa án dân sự và quyết định Trọng tài (Điều 1, Điều 15–17: phạm vi, hồ sơ, căn cứ từ chối). Từ 01/7/2026, khung chung của Luật Tương trợ tư pháp về dân sự 102/2025/QH15 (thay thế Luật 08/2007/QH12) được áp dụng.
Trọng tài thương mại trong nước
Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 vẫn còn hiệu lực toàn bộ; thỏa thuận trọng tài là điều kiện tiên quyết (Điều 5); phán quyết trọng tài là chung thẩm và chỉ bị tòa án hủy trong các trường hợp hẹp theo luật định. Khi lựa chọn trung tâm trọng tài (VIAC, CIETAC, HKIAC, SIAC…), cân nhắc theo tiêu chí trung lập: nơi thi hành tài sản, ngôn ngữ tố tụng, chi phí, tính trung lập khi một bên là doanh nghiệp Trung Quốc.
Trước khi tranh chấp xảy ra, nhà đầu tư nên rà soát toàn diện rủi ro theo checklist rủi ro pháp lý cho nhà đầu tư Trung Quốc và chuẩn bị tài liệu quản trị song ngữ Việt–Trung để bảo vệ vị thế pháp lý của mình.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý.
Minh bạch: nội dung do AI Legal Council (hội đồng QA trí tuệ nhân tạo) rà soát chất lượng; chưa qua luật sư người thật duyệt.
Cần tư vấn điều khoản giải quyết tranh chấp? Liên hệ FLAT Law Firm: flaw.vn/lien-he.