Một nhà máy giày tại Đồng Nai vào thủ tục phá sản với 800 lao động, nợ lương hai tháng và nợ bảo hiểm xã hội gần một năm. Người lao động chặn cổng nhà máy đòi trả lương trước chủ nợ khác. Pháp luật Việt Nam bảo vệ người lao động trong tái cấu trúc và phá sản bằng thứ tự ưu tiên thanh toán nào, và quyền đó thực tế mạnh đến đâu khi tài sản không đủ.
Căn cứ pháp lý áp dụng tại thời điểm viết
Thứ tự phân chia tài sản phá sản theo Luật Phục hồi, phá sản 142/2025/QH15 (hiệu lực 01/3/2026, thay Luật Phá sản 51/2014/QH13): sau chi phí phá sản, các khoản lương, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và quyền lợi khác theo hợp đồng lao động được xếp ở nhóm ưu tiên cao, trước chủ nợ không có bảo đảm và trước khoản nợ thuế trong cơ cấu thứ tự luật định. Bộ luật Lao động 45/2019/QH14 quy định phương án sử dụng lao động khi doanh nghiệp thay đổi cơ cấu (Điều 44) và trợ cấp mất việc làm (Điều 47). Quỹ bảo hiểm thất nghiệp và cơ chế hỗ trợ người lao động khi doanh nghiệp nợ bảo hiểm được thực hiện theo Luật Việc làm và các văn bản hướng dẫn.
Ưu tiên thanh toán: lương đứng ở đâu trong hàng
Trong phá sản, tiền thu từ tài sản được chia theo thứ tự: chi phí phá sản trước tiên, tiếp đến các khoản của người lao động — lương còn nợ, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và quyền lợi theo thỏa ước lao động tập thể — rồi mới đến các nhóm chủ nợ tiếp theo theo luật định. Chủ nợ có bảo đảm được xử lý bằng tài sản bảo đảm của chính họ, phần thiếu hụt mới xếp vào hàng không bảo đảm. Điều này có nghĩa người lao động đứng trên chủ nợ không bảo đảm thông thường nhưng không đứng trên tài sản bảo đảm đã thế chấp cho ngân hàng — điểm mà nhiều người lao động bất ngờ khi nhà máy đã thế chấp toàn bộ cho khoản vay. Trong phương án phục hồi, quyền lợi người lao động còn được bảo vệ bằng yêu cầu phương án phải xử lý thỏa đáng khoản nợ lương và bảo hiểm tồn đọng.
Phương án lao động và tranh chấp thường gặp
Khi tái cấu trúc ngoài phá sản (sáp nhập, chia tách, bán doanh nghiệp), người sử dụng lao động phải xây dựng phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật Lao động 2019: danh sách giữ lại, đào tạo lại, cho thôi việc kèm trợ cấp, và thông báo cho cơ quan lao động địa phương cùng tổ chức công đoàn. Tranh chấp thường bùng ở ba điểm: tính thâm niên để trả trợ cấp khi doanh nghiệp đã qua nhiều lần đổi chủ, khoản nợ bảo hiểm xã hội làm người lao động không chốt được sổ bảo hiểm dù đã nghỉ việc, và hứa hẹn miệng của quản lý về việc trả lương sau khi bán nhà máy. Người lao động nên tập hợp chứng cứ quan hệ lao động sớm — hợp đồng, bảng lương, sổ bảo hiểm — và cử đại diện làm việc với quản tài viên thay vì hành động đơn lẻ.
Khuyến nghị hành động
1. Người sử dụng lao động trong tái cấu trúc phải lập phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật Lao động 2019 và thông báo đúng cơ quan lao động, công đoàn trước khi cho thôi việc hàng loạt.
2. Người lao động cần đăng ký khoản nợ lương, trợ cấp và bảo hiểm với quản tài viên trong thời hạn gửi giấy đòi nợ, kèm hợp đồng và bảng lương làm chứng cứ.
3. Chủ nợ và người mua doanh nghiệp phá sản nên dự toán khoản nợ lao động ưu tiên ngay trong thẩm định, vì khoản này đứng trước chủ nợ không bảo đảm trong phân chia.
Doanh nghiệp cần rà soát tình huống cụ thể nên trao đổi sớm với luật sư để chốt phương án trước khi ký kết hoặc nộp hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Lương có được ưu tiên?
Có. Theo Luật Phục hồi, phá sản 142/2025/QH15, sau chi phí phá sản, lương còn nợ, trợ cấp thôi việc, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và quyền lợi theo hợp đồng lao động thuộc nhóm ưu tiên cao, trước chủ nợ không có bảo đảm. Tuy nhiên tài sản đã thế chấp cho chủ nợ có bảo đảm được xử lý riêng bằng chính tài sản đó.
Trợ cấp?
Người lao động bị cho thôi việc do thay đổi cơ cấu được hưởng trợ cấp mất việc theo Điều 47 Bộ luật Lao động 45/2019/QH14, tính theo thâm niên làm việc không đóng bảo hiểm thất nghiệp. Trong phá sản, khoản trợ cấp này được đăng ký như một khoản nợ ưu tiên của người lao động trong khối phân chia.
Phương án?
Khi tái cấu trúc làm thay đổi việc làm, doanh nghiệp phải lập phương án sử dụng lao động theo Điều 44 Bộ luật Lao động 2019: số lao động giữ lại, đào tạo lại, cho thôi việc và mức trợ cấp, thông báo cho cơ quan lao động cấp tỉnh và trao đổi với công đoàn. Thiếu phương án hoặc làm sai trình tự là căn cứ để người lao động khiếu nại, khởi kiện.
Tranh chấp?
Tranh chấp phổ biến là thâm niên tính trợ cấp qua các lần đổi chủ, nợ bảo hiểm xã hội làm không chốt được sổ, và khoản lương hứa trả sau. Người lao động nên gửi giấy đòi nợ đúng hạn cho quản tài viên, giữ hợp đồng và bảng lương, và hành động qua đại diện tập thể hoặc công đoàn để có vị thế trong hội nghị chủ nợ.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
