Kế toán và kiểm toán là cặp dịch vụ chuyên môn mà nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam vừa là khách hàng bắt buộc, vừa có thể là nhà cung cấp có điều kiện. Mọi doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tại Việt Nam đều thuộc diện kiểm toán bắt buộc báo cáo tài chính năm — thị trường đó được phục vụ bởi các doanh nghiệp kiểm toán được Bộ Tài chính cấp giấy chứng nhận đủ điều kiện, trong đó các hãng quốc tế hiện diện qua chi nhánh và công ty có vốn nước ngoài theo điều kiện riêng của Luật Kiểm toán độc lập. Bài viết này đi cả hai chiều: điều kiện để cung cấp dịch vụ, và nghĩa vụ của doanh nghiệp FDI khi dùng dịch vụ.
Điều kiện lập công ty kế toán, kiểm toán vốn nước ngoài tại Việt Nam
Hai dịch vụ có hai khung riêng. Dịch vụ kế toán theo Luật Kế toán 88/2015/QH13: doanh nghiệp dịch vụ kế toán phải đăng ký kinh doanh dịch vụ kế toán khi đáp ứng điều kiện về người hành nghề — có kế toán viên có chứng chỉ kế toán viên hành nghề đăng ký tại doanh nghiệp theo số lượng và cơ cấu luật định, và dịch vụ kế toán cho khách hàng chỉ được thực hiện bởi doanh nghiệp hoặc hộ kinh doanh dịch vụ kế toán đủ điều kiện. Dịch vụ kiểm toán theo Luật Kiểm toán độc lập 67/2011/QH12 chặt hơn: doanh nghiệp kiểm toán phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán do Bộ Tài chính cấp, đáp ứng điều kiện cấu trúc về kiểm toán viên hành nghề trong doanh nghiệp (yêu cầu kinh điển là doanh nghiệp kiểm toán phải có ít nhất năm kiểm toán viên hành nghề thuộc doanh nghiệp, trong đó các vị trí lãnh đạo chủ chốt phải là kiểm toán viên hành nghề), vốn và bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp. Nhà đầu tư nước ngoài tham gia qua các hình thức Luật Kiểm toán độc lập cho phép: thành lập doanh nghiệp kiểm toán có vốn nước ngoài, chi nhánh doanh nghiệp kiểm toán nước ngoài tại Việt Nam và liên doanh, với điều kiện bổ sung về tư cách hãng kiểm toán nước ngoài và kiểm toán viên nước ngoài hành nghề tại Việt Nam phải có chứng chỉ kiểm toán viên của Việt Nam hoặc được công nhận theo cơ chế của luật.
Doanh nghiệp FDI phải kiểm toán báo cáo tài chính thế nào
Chiều ngược lại là nghĩa vụ của khách hàng: doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thuộc diện kiểm toán bắt buộc, báo cáo tài chính năm phải được kiểm toán bởi một doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện tại Việt Nam trước khi nộp cho cơ quan thuế, cơ quan đăng ký đầu tư và ngân hàng theo các thời hạn của pháp luật kế toán, thuế. Kiểm toán viên và doanh nghiệp kiểm toán phải độc lập với khách hàng theo chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp: không kiểm toán cho đơn vị mà mình vừa cung cấp dịch vụ kế toán, ghi sổ trong cùng kỳ theo các giới hạn của luật, và phải luân chuyển kiểm toán viên ký báo cáo theo quy định cho các khách hàng thuộc diện công ích. Với tập đoàn đa quốc gia, kiểm toán tại Việt Nam thường là kiểm toán thành phần (component audit) trong kiểm toán hợp nhất của tập đoàn: hãng kiểm toán Việt Nam thuộc cùng mạng lưới toàn cầu thực hiện theo yêu cầu của kiểm toán viên tập đoàn, và báo cáo kiểm toán theo chuẩn mực Việt Nam đồng thời phục vụ nghĩa vụ nộp trong nước. Doanh nghiệp FDI nên khóa lịch kiểm toán và chuẩn bị hồ sơ từ quý bốn, vì mùa kiểm toán tại Việt Nam tập trung cao độ vào quý một của năm sau và các hãng đạt chuẩn đều kín lịch.
Rủi ro nghề nghiệp và chuẩn mực cho hãng kế toán, kiểm toán ngoại
Ba kỷ luật nghề nghiệp quyết định giấy phép và uy tín của hãng. Một là độc lập và xung đột lợi ích: hãng phải duy trì hệ thống kiểm tra xung đột toàn mạng lưới trước khi nhận khách hàng, vì một quan hệ tư vấn cấm kỵ ở bất kỳ văn phòng nào cũng làm mất tư cách kiểm toán. Hai là quản trị chất lượng theo chuẩn mực kiểm toán Việt Nam và chuẩn mực mạng lưới quốc tế đồng thời, với hồ sơ làm việc chịu được thanh tra của Bộ Tài chính và rà soát của cơ quan quản lý nước sở tại của khách hàng niêm yết. Ba là ranh giới dịch vụ: doanh nghiệp kiểm toán bị giới hạn cung cấp một số dịch vụ phi kiểm toán cho chính khách hàng kiểm toán của mình (ghi sổ kế toán, định giá lớn, kiểm toán nội bộ thuê ngoài theo các giới hạn luật định), nên hãng quốc tế phải thiết kế tường lửa dịch vụ giữa bộ phận kiểm toán và bộ phận tư vấn thuế, giao dịch ngay từ cấu trúc hợp đồng. Hãng vào thị trường bằng mua lại một doanh nghiệp kiểm toán trong nước phải thẩm định cả danh mục khách hàng lẫn hồ sơ chất lượng của bên bán, vì trách nhiệm nghề nghiệp từ các cuộc kiểm toán quá khứ đi theo pháp nhân được mua.
Kết luận và bước tiếp theo
Kế toán và kiểm toán vốn ngoại tại Việt Nam là ngành dịch vụ có cửa mở nhưng có khung cứng: giấy chứng nhận của Bộ Tài chính, đội ngũ kiểm toán viên hành nghề trong nước và kỷ luật độc lập theo chuẩn mực. Hãng quốc tế tôn trọng khung đó có một thị trường khách hàng FDI bắt buộc và tăng trưởng theo vốn đầu tư; còn mọi doanh nghiệp FDI đều nên coi kiểm toán năm là một chu trình quản trị bắt đầu từ quý bốn, không phải thủ tục nộp báo cáo vào tháng ba.
Câu hỏi thường gặp
1. Lập công ty kiểm toán vốn nước ngoài tại Việt Nam cần điều kiện gì?
Doanh nghiệp kiểm toán phải có giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ kiểm toán của Bộ Tài chính theo Luật Kiểm toán độc lập 2011, đáp ứng điều kiện về số kiểm toán viên hành nghề trong doanh nghiệp, vốn và bảo hiểm nghề nghiệp; nhà đầu tư ngoại vào qua công ty có vốn nước ngoài, chi nhánh hoặc liên doanh theo luật.
2. Doanh nghiệp FDI có bắt buộc kiểm toán báo cáo tài chính không?
Có: doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài thuộc diện kiểm toán bắt buộc, báo cáo tài chính năm phải được doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện kiểm toán trước khi nộp cơ quan thuế và đăng ký đầu tư theo thời hạn pháp luật kế toán, thuế.
3. Kiểm toán viên nước ngoài hành nghề tại Việt Nam cần gì?
Phải có chứng chỉ kiểm toán viên theo khung pháp luật Việt Nam hoặc được công nhận theo cơ chế của Luật Kiểm toán độc lập, và hành nghề thông qua một doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện tại Việt Nam, tuân thủ chuẩn mực đạo đức và độc lập.
4. Hãng kiểm toán có được làm thêm dịch vụ cho khách hàng kiểm toán không?
Bị giới hạn: luật cấm hoặc giới hạn một số dịch vụ phi kiểm toán cho chính khách hàng kiểm toán như ghi sổ kế toán trong cùng kỳ, nhằm bảo vệ độc lập. Hãng phải dựng tường lửa giữa bộ phận kiểm toán và tư vấn ngay từ hợp đồng.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng