Khi doanh nghiệp sụt đơn hàng kéo dài, thay dây chuyền công nghệ hoặc sáp nhập thu hẹp bộ phận, cắt giảm nhân sự vì lý do kinh tế là quyền luật định nhưng cũng là thủ tục bị kiểm soát chặt nhất trong Bộ luật Lao động. Điều 42 không cho phép doanh nghiệp chỉ ra quyết định chấm dứt rồi trả tiền: nó yêu cầu một phương án sử dụng lao động được xây dựng đúng trình tự, trao đổi với tổ chức đại diện người lao động, thông báo cho cơ quan nhà nước và từng người lao động trước 30 ngày, cùng trợ cấp mất việc theo Điều 47. Làm sai một khâu, doanh nghiệp có thể phải nhận lại người lao động và bồi thường. Bài viết này đi qua điều kiện, phương án.
1. Căn cứ pháp lý
Căn cứ là Điều 42 Bộ luật Lao động 45/2019/QH14 về nghĩa vụ của người sử dụng lao động trong trường hợp thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc vì lý do kinh tế, trong đó lý do kinh tế gồm khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế, thực hiện chính sách của Nhà nước khi tái cơ cấu nền kinh tế hoặc thực hiện cam kết quốc tế. Hệ quả tài chính chủ yếu là trợ cấp mất việc theo Điều 47: người lao động làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên bị mất việc được trả mỗi năm làm việc một tháng tiền lương, tối thiểu bằng hai tháng tiền lương.
2. Điều kiện Điều 42 và bằng chứng về lý do kinh tế
Doanh nghiệp chỉ được cho nhiều người lao động thôi việc theo Điều 42 khi nguyên nhân thuộc một trong các nhóm luật định: thay đổi cơ cấu tổ chức hoặc tổ chức lại lao động, thay đổi quy trình và công nghệ, máy móc thiết bị gắn với thay đổi ngành nghề hoặc sản phẩm, hoặc lý do kinh tế như khủng hoảng, suy thoái và chính sách tái cơ cấu. Nguyên nhân phải là thay đổi khách quan làm doanh nghiệp buộc phải thu hẹp vị trí việc làm.
Bằng chứng là phần doanh nghiệp hay chuẩn bị yếu nhất: quyết định tái cơ cấu của cấp có thẩm quyền, số liệu đơn hàng và doanh thu sụt giảm, tài liệu về thay đổi công nghệ và sơ đồ tổ chức trước và sau, cùng danh sách vị trí bị cắt giảm gắn với thay đổi đó. Khi người lao động khởi kiện, tòa án nhìn vào chuỗi bằng chứng này để phân biệt cắt giảm thật vì lý do kinh tế với sa thải trá hình.
3. Phương án sử dụng lao động và trình tự thông báo 30 ngày
Phương án sử dụng lao động là tài liệu trung tâm của Điều 42, với các nội dung luật định: số lượng và danh sách người lao động tiếp tục làm việc, được đào tạo lại để tiếp tục sử dụng, danh sách người nghỉ hưu, người phải chuyển làm việc không trọn thời gian, và người phải chấm dứt hợp đồng cùng biện pháp, nguồn kinh phí hỗ trợ. Phương án phải được xây dựng với sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có.
Về trình tự, trước khi cho người lao động thôi việc, doanh nghiệp phải trao đổi với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở đối với nơi có tổ chức này, và thông báo trước 30 ngày cho cơ quan chuyên môn về lao động thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cùng từng người lao động bị ảnh hưởng. Thông báo cho cơ quan quản lý là điều kiện thủ tục độc lập với việc báo trước cho người lao động; thiếu một trong hai đều là vi phạm trình tự.
4. Trợ cấp mất việc theo Điều 47 và rủi ro khi làm sai thủ tục
Trợ cấp mất việc theo Điều 47 được tính mỗi năm làm việc một tháng tiền lương nhưng tối thiểu hai tháng tiền lương, tiền lương căn cứ là bình quân sáu tháng liền kề trước khi mất việc theo hợp đồng. Thời gian làm việc để tính trợ cấp là tổng thời gian đã làm việc thực tế trừ đi thời gian đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp và thời gian đã được trả trợ cấp trước đó, nên với lao động lâu năm đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp đầy đủ.
Hậu quả của việc vi phạm Điều 42 không dừng ở phạt hành chính: quyết định cho thôi việc trái pháp luật có thể bị tuyên vô hiệu, doanh nghiệp phải nhận người lao động trở lại làm việc, trả lương và đóng bảo hiểm cho thời gian không được làm việc, bồi thường thêm theo Bộ luật Lao động và vẫn phải trả trợ cấp nếu sau đó chấm dứt hợp pháp. Cộng thêm rủi ro đình công và uy tín tuyển dụng tại khu công nghiệp.
5. Câu hỏi thường gặp
Điều kiện đơn phương chấm dứt vì lý do kinh tế?
Điều 42 Bộ luật Lao động 45/2019/QH14 cho phép cho người lao động thôi việc khi có thay đổi cơ cấu, công nghệ hoặc lý do kinh tế luật định như khủng hoảng, suy thoái, và việc thu hẹp vị trí việc làm là hệ quả thật của thay đổi đó.
Phương án sử dụng lao động: nội dung?
Phương án phải gồm danh sách người lao động tiếp tục làm việc, người được đào tạo lại để tiếp tục sử dụng, người nghỉ hưu, người chuyển làm việc không trọn thời gian và người phải chấm dứt hợp đồng, kèm biện pháp và nguồn kinh phí hỗ trợ tương ứng.
Trợ cấp mất việc, thôi việc?
Trong trường hợp Điều 42, chế độ áp dụng là trợ cấp mất việc theo Điều 47: mỗi năm làm việc một tháng tiền lương, tối thiểu hai tháng, và thời gian tính được trừ đi giai đoạn đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp.
Thủ tục báo cáo Sở Nội vụ?
Theo Điều 42, trước khi cho thôi việc doanh nghiệp phải thông báo trước 30 ngày cho cơ quan chuyên môn về lao động thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và cho từng người lao động bị ảnh hưởng, đồng thời trao đổi với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng