Khác với quyền đề cử theo luật định, “ghế dành riêng” là một cam kết thiết kế: điều lệ hoặc thỏa thuận cổ đông bảo đảm rằng chừng nào bên thiểu số còn nắm giữ một tỷ lệ vốn xác định, họ luôn có một người ngồi trong Hội đồng quản trị của liên doanh. Nghe đơn giản, nhưng khi bắt tay viết điều khoản này, hàng loạt câu hỏi kỹ thuật xuất hiện: ghế gắn với người hay gắn với bên cổ đông? Bên đa số có thể dùng đa số phiếu tại đại hội để bãi nhiệm chính thành viên đó không? Và nếu bên thiểu số bán bớt vốn, ghế có tự động mất? Bài viết trả lời từng câu hỏi ở mức điều khoản có thể ký được.
Nền luật định: đề cử và bầu dồn phiếu chỉ là điểm khởi đầu
Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 không có khái niệm “ghế dành riêng”. Những gì luật cho sẵn là: quyền đề cử ứng viên Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát của cổ đông hoặc nhóm cổ đông từ 10% (khoản 5 Điều 115), và cơ chế bầu dồn phiếu tại Đại hội đồng cổ đông (khoản 3 Điều 148), theo đó cổ đông dồn tổng số phiếu của mình cho một hoặc một số ứng viên. Với tỷ lệ vốn đủ lớn và biết dồn phiếu, thiểu số thường tự giành được một ghế mà không cần cam kết nào. Ghế dành riêng chỉ thực sự cần khi tỷ lệ vốn của thiểu số không đủ thắng bằng bầu dồn phiếu trong mọi kịch bản, hoặc khi hai bên muốn sự chắc chắn tuyệt đối thay vì phụ thuộc kết quả bầu cử từng nhiệm kỳ.
Điểm yếu cấu trúc của cơ chế luật định thuần túy là nhiệm kỳ và bãi nhiệm: thành viên Hội đồng quản trị do Đại hội đồng cổ đông bầu và cũng có thể bị Đại hội đồng cổ đông bãi nhiệm, miễn nhiệm theo Điều 141 và Điều 160 Luật Doanh nghiệp 2020. Nếu điều lệ im lặng, một đa số 70% hoàn toàn có thể triệu tập đại hội và bãi nhiệm thành viên do thiểu số đề cử giữa nhiệm kỳ. Đó là lý do “ghế dành riêng” phải được xây bằng điều khoản điều lệ về điều kiện bãi nhiệm, chứ không chỉ bằng quyền đề cử.
Viết điều khoản ghế dành riêng: năm yếu tố kỹ thuật
Một, chủ thể của quyền: quyền cử người nên gắn với “bên cổ đông” (bên thiểu số với tư cách chủ thể) chứ không gắn với cá nhân thành viên, để khi cá nhân đó nghỉ việc hoặc mất năng lực, bên thiểu số được cử người thay thế trong một thời hạn ngắn mà không cần đại hội bất thường. Hai, ngưỡng duy trì: quyền tồn tại khi bên thiểu số nắm từ một tỷ lệ xác định (thường 10% hoặc 15%); nếu tỷ lệ rơi dưới ngưỡng do chính họ chuyển nhượng, quyền chấm dứt; nếu rơi do pha loãng từ tăng vốn mà họ phản đối, cần quy định riêng để tránh bị dùng tăng vốn như công cụ tước ghế. Ba, chống bãi nhiệm tùy tiện: điều lệ quy định thành viên do bên thiểu số cử chỉ bị bãi nhiệm khi có phiếu thuận của chính bên đó, trừ các trường hợp luật định như mất năng lực hành vi, bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ thành viên. Bốn, ghế dự khuyết và khoảng trống: nếu ghế trống quá một thời hạn, bên thiểu số được tạm cử người thay thế chờ đại hội gần nhất phê chuẩn. Năm, khi ghế dành riêng không khả thi, phương án thay thế là quan sát viên Hội đồng quản trị không có quyền biểu quyết nhưng có quyền nhận hồ sơ và dự họp — một thiết kế được dùng khá phổ biến trong các liên doanh có yếu tố nước ngoài.
Ghế HĐQT hay ghế Ban kiểm soát: chọn theo rủi ro chính
Ghế dành riêng trong Hội đồng quản trị cho thiểu số quyền biểu quyết trong các phê duyệt điều hành, quyền thông tin toàn diện và vị thế đàm phán trong mọi khủng hoảng quản trị. Ghế trong Ban kiểm soát cho quyền kiểm tra sổ sách, báo cáo tài chính và yêu cầu kiểm tra chuyên đề, nhưng không có phiếu trong quyết định kinh doanh. Nếu rủi ro chính của nhà đầu tư là bị rút ruột tài chính, một ghế Ban kiểm soát được thiết kế tốt có thể hữu dụng hơn một ghế Hội đồng quản trị bị cô lập. Nếu rủi ro chính là bị gạt khỏi các quyết định chiến lược như bán tài sản, tăng vốn, thay đổi ngành nghề, ghế Hội đồng quản trị kèm danh mục vấn đề dự phòng ở cấp hội đồng mới là câu trả lời. Nhiều liên doanh chọn cả hai: một ghế mỗi cơ quan, với tổng chi phí quản trị vẫn rất thấp so với giá trị bảo hiểm mà chúng mang lại.
Điều khoản ghế dành riêng — khung soạn thảo
- Gắn quyền cử người với bên cổ đông thiểu số, kèm cơ chế thay thế nhân sự trong thời hạn xác định.
- Ấn định ngưỡng sở hữu duy trì quyền và xử lý riêng trường hợp tỷ lệ giảm do pha loãng bị phản đối.
- Khóa bãi nhiệm: chỉ bãi nhiệm thành viên do thiểu số cử khi có đồng ý của bên cử, trừ trường hợp luật định.
- Quy định ghế trống tạm thời và quyền của người thay thế chờ phê chuẩn.
- Dự phòng phương án quan sát viên không biểu quyết nếu đối tác không chấp nhận ghế chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Điều lệ có thể ghi ghế HĐQT dành riêng cho bên thiểu số?
Có. Luật Doanh nghiệp 2020 không cấm điều lệ quy định cơ cấu Hội đồng quản trị theo cơ chế cử người của các bên cổ đông, và thực tiễn liên doanh có vốn nước ngoài tại Việt Nam dùng cơ chế này rất phổ biến. Điều cần tránh là viết điều khoản mâu thuẫn với quy định bắt buộc: thành viên Hội đồng quản trị vẫn phải được Đại hội đồng cổ đông bầu, nên điều khoản nên thiết kế theo hướng các bên cam kết biểu quyết bầu người do bên thiểu số cử, kết hợp điều kiện bãi nhiệm đặc biệt trong điều lệ.
Ghế dành riêng có bị bãi miễn dễ dàng?
Nếu điều lệ không có khóa bảo vệ, có: Đại hội đồng cổ đông có thẩm quyền bãi nhiệm thành viên Hội đồng quản trị theo Điều 141, Điều 160 Luật Doanh nghiệp 2020 và một đa số lớn có thể làm điều đó giữa nhiệm kỳ. Vì vậy điều khoản ghế dành riêng chỉ có răng khi kèm điều kiện: việc bãi nhiệm thành viên do bên thiểu số cử cần phiếu thuận của bên đó, trừ các trường hợp mất tư cách theo luật. Cam kết tương tự nên có cả trong thỏa thuận cổ đông để tạo thêm một lớp trách nhiệm hợp đồng.
Nên dành ghế HĐQT hay ghế ban kiểm soát?
Phụ thuộc rủi ro chính. Ghế Hội đồng quản trị phù hợp khi nhà đầu tư cần tiếng nói trong quyết định chiến lược và phê duyệt giao dịch. Ghế Ban kiểm soát phù hợp khi mối lo chính là giám sát tài chính, phát hiện chuyển giá và chi phí bất thường, vì cơ quan này có quyền kiểm tra sổ sách và báo cáo tài chính. Với tỷ lệ vốn cho phép, nhiều nhà đầu tư thiểu số chọn một ghế ở mỗi cơ quan để phủ cả hai loại rủi ro.
Nếu thiểu số bán bớt vốn thì ghế dành riêng xử lý thế nào?
Điều khoản nên quy định sẵn: quyền ghế dành riêng tồn tại khi bên thiểu số nắm giữ từ ngưỡng đã thỏa thuận. Bán xuống dưới ngưỡng thì quyền chấm dứt từ kỳ đại hội tiếp theo, tránh tranh cãi về hiệu lực tức thì. Trường hợp tỷ lệ giảm không phải do ý chí của họ — ví dụ bị pha loãng bởi đợt tăng vốn mà họ đã phản đối bằng văn bản — điều khoản chống pha loãng và điều khoản ghế nên được nối với nhau để quyền ghế không bị tước gián tiếp qua tăng vốn.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng