Vấn đề: hành khách mua vé của Hãng A cho chặng Hà Nội – Paris, nhưng ra sân bay mới biết chuyến bay do Hãng B khai thác, và khi hành lý thất lạc, hai hãng đùn đẩy trách nhiệm cho nhau. Đằng sau tấm vé ấy là một thỏa thuận code-share — và đằng sau thỏa thuận ấy là một khung pháp lý ba lớp mà nhiều hãng bay, kể cả hãng lớn, vẫn có thể vấp phải: phê duyệt của cơ quan quản lý hàng không, luật cạnh tranh, và trách nhiệm với hành khách theo công ước quốc tế.
Code-share là gì và vì sao phải được chấp thuận?
Code-share là thỏa thuận trong đó một hãng hàng không (hãng bán vé) được gắn mã chuyến bay của mình lên chuyến bay do hãng khác (hãng khai thác) thực hiện. Liên danh (alliance) đi xa hơn: chia sẻ mạng bay, phòng chờ, chương trình khách hàng thân thiết. Tại Việt Nam, thỏa thuận hợp tác khai thác giữa các hãng hàng không — đặc biệt khi liên quan đến hãng nước ngoài khai thác đi/đến Việt Nam — phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền về hàng không (Cục Hàng không Việt Nam) chấp thuận. Lý do: mỗi chuyến bay gắn với quyền vận chuyển theo hiệp định hàng không song phương và giấy phép khai thác; một hãng không thể “cho mượn” quyền bay của mình nếu chưa được phép. Ký thỏa thuận trước, xin phép sau là sai trình tự và có thể khiến các chuyến bay code-share bị coi là khai thác không phép.
Lớp thứ hai: luật cạnh tranh
Hai hãng bay cùng khai thác một đường bay mà bắt tay chia sẻ giá vé, phân chia thị trường thì đó có thể là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2018. Code-share thuần túy về mặt kỹ thuật (một hãng bán vé trên chuyến bay của hãng khác mà không phối hợp giá) thường ít rủi ro hơn, nhưng các thỏa thuận liên danh sâu — phối hợp lịch bay, giá vé, doanh thu — có thể bị xem xét dưới góc độ thỏa thuận hạn chế cạnh tranh hoặc tập trung kinh tế nếu vượt ngưỡng. Thực tiễn quốc tế cho thấy cơ quan cạnh tranh nhiều nước chỉ “bật đèn xanh” cho liên danh với điều kiện (nhượng slot, cam kết giá). Hãng bay Việt Nam tham gia liên danh toàn cầu cần đánh giá tác động cạnh tranh ngay từ giai đoạn đàm phán, không để đến khi bị điều tra mới thuê luật sư.
Lớp thứ ba: ai chịu trách nhiệm với hành khách?
Đây là điểm hành khách quan tâm nhất và cũng là nơi tranh chấp nổ ra nhiều nhất. Công ước Montreal 1999 (Việt Nam là thành viên) phân biệt người vận chuyển theo hợp đồng (hãng bán vé) và người vận chuyển thực tế (hãng khai thác): cả hai đều có thể phải chịu trách nhiệm, và hành khách có quyền khiếu nại với bất kỳ bên nào. Hãng bán vé không thể “phủi tay” với lý do “chuyến bay do hãng khác khai thác” — vé là hợp đồng giữa hành khách và hãng bán. Trong thỏa thuận code-share, hai hãng phải phân định rõ: bên nào xử lý khiếu nại, bồi thường chậm/hủy chuyến, thất lạc hành lý; cơ chế hoàn ứng nội bộ giữa hai hãng; và nghĩa vụ thông báo cho hành khách biết hãng khai thác thực tế ngay khi bán vé (nhiều nước coi việc giấu thông tin này là vi phạm quyền được thông tin của người tiêu dùng).
Bốn điều khoản hợp đồng không thể thiếu
Một, phạm vi và điều kiện tiên quyết: các đường bay, giai đoạn áp dụng và điều kiện “thỏa thuận chỉ có hiệu lực sau khi được cơ quan quản lý chấp thuận”. Hai, phân chia doanh thu và chi phí: công thức chia, đồng tiền thanh toán, kiểm toán chéo. Ba, trách nhiệm với hành khách và cơ chế bồi hoàn nội bộ khi một bên phải bồi thường thay. Bốn, tuân thủ cạnh tranh và chấm dứt: cam kết không trao đổi thông tin giá nhạy cảm ngoài phạm vi cho phép, quyền chấm dứt khi cơ quan cạnh tranh hoặc hàng không có yêu cầu.
Kết luận
Một thỏa thuận code-share tốt phải đứng vững trên cả ba chân: được cơ quan hàng không chấp thuận, không vi phạm luật cạnh tranh, và bảo vệ được hành khách theo Công ước Montreal 1999. Hãng bay nên đưa ba bài kiểm tra này vào checklist thẩm định nội bộ trước khi ký — vì chi phí sửa một thỏa thuận đã thực thi luôn đắt hơn nhiều so với chi phí đàm phán kỹ từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
1. Hai hãng bay ký code-share có cần xin phép không?
Có. Thỏa thuận hợp tác khai thác giữa các hãng, nhất là có yếu tố nước ngoài, phải được cơ quan nhà nước có thẩm quyền về hàng không (Cục Hàng không Việt Nam) chấp thuận trước khi thực hiện.
2. Vé code-share bị chậm chuyến thì đòi bồi thường ở hãng nào?
Theo Công ước Montreal 1999, hành khách có thể khiếu nại với hãng bán vé hoặc hãng khai thác thực tế; hãng bán vé không được từ chối với lý do chuyến bay do hãng khác khai thác.
3. Liên danh hãng bay có vi phạm luật cạnh tranh không?
Tùy mức độ: code-share thuần túy kỹ thuật ít rủi ro; phối hợp giá vé, phân chia thị trường có thể bị coi là thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh 2018.
4. Hãng có phải báo cho khách biết hãng nào khai thác thực tế không?
Có. Nghĩa vụ thông tin khi bán vé; giấu thông tin hãng khai thác thực tế có thể bị coi là vi phạm quyền được thông tin của người tiêu dùng.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng.