Kinh doanh xăng dầu của nhà đầu tư nước ngoài: có được phép không?

Xăng dầu là mặt hàng chiến lược liên quan trực tiếp tới an ninh năng lượng, và Việt Nam đã không cam kết mở cửa dịch vụ phân phối xăng dầu khi gia nhập WTO. Điều đó không có nghĩa là vốn nước ngoài hoàn toàn vắng mặt trong ngành: nhà đầu tư nước ngoài đã hiện diện tại các doanh nghiệp xăng dầu lớn thông qua chuyển nhượng cổ phần có kiểm soát, và ranh giới được phép hay không nằm ở hình thức tham gia cùng tỷ lệ sở hữu, không nằm ở một câu trả lời có hoặc không đơn giản.

Khung tham gia: gián tiếp có trần, trực tiếp chưa mở

Theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP đã được sửa đổi bởi Nghị định 95/2021/NĐ-CP, thương nhân kinh doanh xăng dầu có hoạt động sản xuất xăng dầu được chuyển nhượng cổ phần cho nhà đầu tư nước ngoài với tỷ lệ không quá 35% vốn điều lệ. Các trường hợp riêng lẻ vượt khỏi khung chung này, như các khoản đầu tư chiến lược vào doanh nghiệp nhà nước lớn trong ngành, phải được cấp có thẩm quyền phê duyệt riêng. Trần 35% được thiết kế để nhà đầu tư nước ngoài không nắm quyền phủ quyết các quyết định trọng yếu của doanh nghiệp xăng dầu trong nước.

Ngược lại, việc nhà đầu tư nước ngoài tự thành lập doanh nghiệp để trực tiếp thực hiện quyền phân phối xăng dầu tại Việt Nam không nằm trong cam kết mở cửa và không phải con đường khả thi theo khung hiện hành. Hoạt động phân phối xăng dầu đòi hỏi giấy phép và điều kiện về hệ thống phân phối, kho và cửa hàng thuộc sở hữu hoặc đồng sở hữu theo quy định, những điều kiện được thiết kế cho thương nhân đáp ứng đủ tiêu chuẩn trong nước dưới sự quản lý của Bộ Công Thương.

Điều kiện của thương nhân kinh doanh xăng dầu

Để hoạt động trong chuỗi xăng dầu, thương nhân phải được cấp giấy phép hoặc giấy xác nhận đủ điều kiện tương ứng với vị trí trong chuỗi: thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối, tổng đại lý và đại lý bán lẻ, mỗi vị trí gắn với điều kiện riêng về kho chứa, cầu cảng, phương tiện vận tải, hệ thống cửa hàng và đội ngũ quản lý. Thay đổi sở hữu tại các thương nhân này, kể cả khi có nhà đầu tư nước ngoài tham gia, phải tuân thủ quy định về điều kiện kinh doanh và thông báo cho cơ quan quản lý.

Về vận hành, thương nhân phải bảo đảm nguồn cung, dự trữ lưu thông theo quy định, niêm yết giá bán lẻ và bán theo giá do thương nhân đầu mối công bố trong khung quản lý giá của nhà nước. Đây là ngành mà điều kiện kinh doanh không dừng ở thời điểm cấp phép: vi phạm về dự trữ, chất lượng hoặc giá có thể dẫn tới xử phạt và thu hồi giấy phép, bất kể cơ cấu sở hữu của doanh nghiệp.

Giá xăng dầu bị quản lý thế nào

Giá bán lẻ xăng dầu tại Việt Nam không phải giá tự do hoàn toàn: nhà nước quản lý thông qua giá cơ sở được công bố theo công thức gồm các yếu tố chi phí và thuế, chu kỳ điều hành giá định kỳ, và Quỹ bình ổn giá xăng dầu dùng để giảm sốc khi giá thế giới biến động mạnh. Thương nhân đầu mối công bố giá bán lẻ trong khung đó và hệ thống phân phối bán theo giá đã công bố.

Với nhà đầu tư nước ngoài, cơ chế giá này có nghĩa là biên lợi nhuận của hoạt động phân phối xăng dầu bị giới hạn bởi cấu trúc giá cơ sở và các định mức chi phí được công nhận, khác hẳn mô hình định giá tự do ở nhiều thị trường. Bài toán đầu tư vì vậy nên được xây trên hiệu quả vận hành, mạng lưới và dịch vụ phi xăng dầu tại cửa hàng, thay vì kỳ vọng vào khả năng tự định đoạt giá bán.

Câu hỏi thường gặp

Nhà đầu tư nước ngoài có được kinh doanh xăng dầu tại Việt Nam không?

Được tham gia nhưng theo hình thức gián tiếp và có trần: nhà đầu tư nước ngoài có thể nhận chuyển nhượng cổ phần tại thương nhân kinh doanh xăng dầu có hoạt động sản xuất với tỷ lệ không quá 35% vốn điều lệ theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP đã sửa đổi bởi Nghị định 95/2021/NĐ-CP, hoặc theo phê duyệt riêng cho từng trường hợp. Việc tự thành lập doanh nghiệp để trực tiếp phân phối xăng dầu không nằm trong cam kết mở cửa của Việt Nam.

Điều kiện tham gia thị trường xăng dầu?

Thương nhân trong chuỗi xăng dầu phải có giấy phép hoặc giấy xác nhận đủ điều kiện theo vị trí đầu mối, phân phối hay bán lẻ, với điều kiện về kho chứa, hệ thống cửa hàng, phương tiện và quản lý chuyên ngành. Về phía nhà đầu tư nước ngoài, điều kiện tham gia nằm ở hình thức và tỷ lệ sở hữu, kèm thẩm định của cơ quan quản lý đối với các thương vụ thuộc diện phải chấp thuận.

Có phải liên doanh không?

Trên thực tế có, theo cơ chế hiện hành: vốn nước ngoài tham gia qua nhận chuyển nhượng cổ phần tại doanh nghiệp xăng dầu trong nước, với trần 35% đối với thương nhân có hoạt động sản xuất theo khung chung, và các trường hợp đặc biệt phải được phê duyệt riêng. Cấu trúc liên doanh tự thành lập mới để phân phối xăng dầu trực tiếp không phải con đường được mở theo cam kết và quy định hiện hành.

Giá xăng dầu có bị quản lý không?

Có. Giá bán lẻ xăng dầu được quản lý qua giá cơ sở do cơ quan nhà nước công bố theo công thức chi phí và thuế, chu kỳ điều hành giá định kỳ và Quỹ bình ổn giá xăng dầu. Thương nhân đầu mối công bố giá bán lẻ trong khung này và toàn hệ thống phải bán theo giá đã công bố, nên nhà đầu tư không thể kỳ vọng mô hình định giá tự do trong hoạt động phân phối xăng dầu tại Việt Nam.

Kết luận cho nhà đầu tư năng lượng

Vốn nước ngoài vào xăng dầu Việt Nam đi qua cửa cổ phần có trần và có thẩm định, không đi qua cửa thành lập doanh nghiệp phân phối trực tiếp. Nhà đầu tư nên thiết kế thương vụ quanh tỷ lệ tối đa 35%, điều kiện của thương nhân trong chuỗi và cơ chế giá cơ sở, thay vì giả định một thị trường phân phối tự do.