Trong một vụ tranh chấp liên doanh tại VIAC, hai bên đều có quyền đề cử trọng tài viên, nhưng ban lãnh đạo doanh nghiệp FDI lúng túng trước danh sách dài hàng trăm cái tên: chọn theo học vị, theo ngành, theo quốc tịch hay theo danh tiếng? Trọng tài viên là người trực tiếp nghe vụ việc và ký phán quyết; một lựa chọn thiếu cân nhắc — ví dụ chọn người không đọc được chứng cứ tiếng Anh trong một vụ việc hồ sơ chủ yếu bằng tiếng Anh — có thể làm giảm chất lượng xét xử hơn bất kỳ chiến lược tranh tụng nào bù đắp được. Tin tốt là việc lựa chọn tại VIAC có cấu trúc rõ ràng để doanh nghiệp tận dụng: thỏa thuận của các bên được tôn trọng trước, danh sách trọng tài viên của trung tâm là công cụ tham khảo công khai, và cơ chế chỉ định mặc định bảo đảm vụ việc không bế tắc khi hai bên không thống nhất.
Khung pháp lý: thỏa thuận của các bên là điểm xuất phát, VIAC chỉ định khi bế tắc
Việc thành lập Hội đồng trọng tài tại VIAC tuân theo Quy tắc VIAC — với vụ việc bắt đầu từ ngày 01/7/2026 là Quy tắc VIAC 2026 — trên nền Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12. Hai mô hình phổ biến nhất là trọng tài viên duy nhất cho vụ việc giá trị vừa và cần tốc độ, và Hội đồng ba trọng tài viên cho vụ việc lớn hoặc phức tạp, trong đó mỗi bên đề cử một trọng tài viên và hai trọng tài viên này — hoặc cơ chế của trung tâm khi cần — xác định trọng tài viên chủ tịch. Nếu các bên không thỏa thuận được về trọng tài viên duy nhất, hoặc một bên không thực hiện quyền đề cử của mình trong thời hạn, Chủ tịch VIAC sẽ thực hiện việc chỉ định thay để vụ việc tiếp tục; cơ chế ‘chỉ định thay khi bế tắc’ này là một trong những giá trị lớn nhất của trọng tài tổ chức so với trọng tài vụ việc.
Nguồn lựa chọn chính là danh sách trọng tài viên do VIAC công bố trên website của trung tâm, gồm luật sư, chuyên gia ngành, học giả trong và ngoài nước, kèm thông tin về lĩnh vực chuyên môn và ngoại ngữ. Các bên không bị giới hạn tuyệt đối trong danh sách này: pháp luật trọng tài Việt Nam cho phép lựa chọn người ngoài danh sách của trung tâm khi người đó đáp ứng tiêu chuẩn trọng tài viên theo Luật Trọng tài thương mại 2010 và được trung tâm chấp thuận theo quy tắc tố tụng. Tiêu chuẩn nền mà luật đặt ra gồm năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trình độ và kinh nghiệm chuyên môn, đồng thời loại trừ các trường hợp đang giữ chức vụ trong cơ quan tiến hành tố tụng hoặc thuộc diện bị cấm khác. Mọi trọng tài viên, dù do bên nào đề cử, đều phải độc lập và khách quan với vụ việc; xung đột lợi ích phải được bộc lộ và có thể dẫn tới việc bị thay đổi theo yêu cầu của một bên.
Phân tích áp dụng: năm tiêu chí chọn người cho tranh chấp FDI
Tiêu chí thứ nhất là chuyên môn ngành khớp với gốc tranh chấp: vụ việc xây dựng nhà máy cần người hiểu hợp đồng EPC và chậm tiến độ; vụ việc phân phối cần người rành thực tiễn thương mại và đại lý. Tiêu chí thứ hai là năng lực ngôn ngữ thực tế: trọng tài viên phải đọc trực tiếp chứng cứ bằng ngôn ngữ gốc chiếm đa số trong hồ sơ, nếu không toàn bộ vụ việc sẽ chậm lại vì dịch thuật và nguy cơ hiểu sai chứng cứ tăng lên. Tiêu chí thứ ba là kinh nghiệm tố tụng quốc tế: với bên còn lại là tập đoàn nước ngoài, một chủ tịch Hội đồng từng xử vụ có yếu tố nước ngoài sẽ quản lý lịch trình, chứng cứ chuyên gia và phiên họp song ngữ chặt chẽ hơn hẳn.
Tiêu chí thứ tư là tính sẵn sàng về thời gian — một trọng tài viên danh tiếng nhưng kín lịch mười tám tháng có thể là lựa chọn tệ hơn một chuyên gia ít nổi tiếng hơn nhưng tập trung được cho vụ việc. Tiêu chí thứ năm là sự độc lập có thể kiểm chứng: rà soát quan hệ của ứng viên với đối tác, công ty luật của đối tác, và các vụ việc trước đây có liên quan, trước khi đề cử. Với trọng tài viên nước ngoài, doanh nghiệp FDI hoàn toàn có thể đề cử người không có quốc tịch Việt Nam, kể cả cho vị trí trong Hội đồng ba người, khi hồ sơ vụ việc đòi hỏi; điểm cần kiểm tra là khả năng tham gia phiên họp, yêu cầu về thị thực và mức thù lao kỳ vọng, vì các yếu tố thực tế này ảnh hưởng trực tiếp đến lịch xét xử. Cuối cùng, thời điểm ra quyết định chọn người là ngay khi điều khoản trọng tài được soạn — ghi sẵn cơ chế một hay ba trọng tài viên và tiêu chí ngôn ngữ trong điều khoản sẽ tiết kiệm nhiều tuần khi tranh chấp thực sự xảy ra.
Checklist lựa chọn trọng tài viên VIAC
- Xác định mô hình Hội đồng ngay trong điều khoản trọng tài: trọng tài viên duy nhất hay ba trọng tài viên, căn cứ giá trị và độ phức tạp dự kiến của tranh chấp.
- Duyệt danh sách trọng tài viên trên website VIAC theo ngành và ngoại ngữ, lập danh sách rút gọn kèm hồ sơ năng lực của từng ứng viên.
- Kiểm tra độc lập và xung đột lợi ích của ứng viên: quan hệ với các bên, với luật sư các bên và các vụ việc liên quan trước đây.
- Thẩm tra tính sẵn sàng thực tế: lịch trống cho phiên họp trong khung thời gian mong muốn và khả năng làm việc với hồ sơ bằng ngôn ngữ gốc.
- Nếu cân nhắc người ngoài danh sách hoặc trọng tài viên nước ngoài, xác nhận trước với Ban Thư ký VIAC về điều kiện chấp thuận và các yêu cầu hậu cần đi kèm.
Câu hỏi thường gặp
Chọn trọng tài viên VIAC dựa vào tiêu chí nào?
Năm tiêu chí thực dụng: chuyên môn ngành khớp với gốc tranh chấp; năng lực đọc và nghe trực tiếp ngôn ngữ chiếm đa số trong hồ sơ; kinh nghiệm quản lý vụ việc có yếu tố nước ngoài; tính sẵn sàng về thời gian cho lịch xét xử mục tiêu; và sự độc lập kiểm chứng được với cả hai bên và luật sư của họ. Học vị và danh tiếng chỉ có giá trị khi đi cùng các tiêu chí này; một lựa chọn cân bằng giữa chuyên môn ngành và năng lực quản trị tố tụng thường hiệu quả hơn một cái tên nổi tiếng nhưng quá tải.
Danh sách trọng tài viên VIAC xem ở đâu?
Danh sách được công bố công khai trên website chính thức của VIAC, có thể tra cứu theo lĩnh vực chuyên môn và ngoại ngữ của trọng tài viên. Doanh nghiệp nên tải thông tin ứng viên tại thời điểm chuẩn bị khởi kiện hoặc nhận đơn kiện, vì danh sách được cập nhật theo thời gian, và đối chiếu với hồ sơ năng lực từ các nguồn độc lập khác trước khi chốt đề cử.
Có được chọn trọng tài viên người nước ngoài không?
Được. Các bên có thể đề cử trọng tài viên không có quốc tịch Việt Nam, kể cả người ngoài danh sách của VIAC, khi người đó đáp ứng tiêu chuẩn trọng tài viên theo Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 và được VIAC chấp thuận theo Quy tắc tố tụng. Trong tranh chấp FDI có hồ sơ song ngữ và một bên là tập đoàn nước ngoài, việc có trọng tài viên quốc tế — đặc biệt ở vị trí chủ tịch Hội đồng ba người — là lựa chọn thường gặp và hoàn toàn khả thi; cần tính thêm yếu tố lịch đi lại, phiên họp và thù lao khi lập kế hoạch.
Không thống nhất được trọng tài viên thì ai chỉ định?
Khi các bên không thỏa thuận được trọng tài viên duy nhất, hoặc một bên bỏ lỡ việc đề cử trong thời hạn theo Quy tắc VIAC, Chủ tịch VIAC sẽ thực hiện việc chỉ định thay trên cơ sở danh sách và tính chất vụ việc. Đây là cơ chế chống bế tắc của trọng tài tổ chức: vụ việc vẫn tiến triển thay vì đổ vỡ như rủi ro thường gặp ở trọng tài vụ việc không có cơ quan quản trị. Bên còn lại vẫn giữ quyền yêu cầu thay đổi trọng tài viên được chỉ định nếu có căn cứ về tính độc lập và khách quan theo quy tắc và pháp luật trọng tài.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng