Khi công ty cổ phần tăng vốn bằng cách phát hành thêm cổ phần, tỷ lệ sở hữu — và cùng với nó là quyền biểu quyết — của cổ đông nhỏ có nguy cơ bị pha loãng. Tuy nhiên, pháp luật không để cổ đông nhỏ “tay trắng”: Luật Doanh nghiệp trao cho họ quyền ưu tiên mua và một bộ công cụ tập thể để chống lại đợt phát hành bất công. Bài viết phân tích các công cụ này theo Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 (sửa đổi bởi Luật 76/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2025).
1. Lá chắn chính: quyền ưu tiên mua cổ phần mới theo tỷ lệ
Theo điểm c khoản 1 Điều 115 Luật Doanh nghiệp, cổ đông phổ thông được ưu tiên mua cổ phần mới tương ứng với tỷ lệ sở hữu cổ phần phổ thông của mình. Đi kèm là thủ tục chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu tại Điều 124 (lưu ý: điều luật đúng là Điều 124 — Điều 121 là “Cổ phiếu”, không phải chào bán):
- Khoản 1: chào bán cho cổ đông hiện hữu là bán toàn bộ số cổ phần tăng thêm cho tất cả cổ đông theo tỷ lệ sở hữu hiện có;
- Khoản 2: công ty phải thông báo bằng văn bản đến địa chỉ liên lạc trong sổ đăng ký cổ đông chậm nhất 15 ngày trước ngày kết thúc thời hạn đăng ký mua (lưu ý: 15 ngày tính đến thời điểm kết thúc đăng ký mua, không phải đến ngày phát hành); thông báo phải có các nội dung bắt buộc (số cổ phần hiện có, tổng số dự kiến chào bán, số cổ phần được quyền mua, giá, thời hạn…) kèm mẫu phiếu đăng ký; không gửi phiếu đúng hạn = coi như không nhận quyền ưu tiên; cổ đông được chuyển quyền ưu tiên mua cho người khác;
- Khoản 3: số cổ phần còn lại sau khi cổ đông hiện hữu đăng ký mua, Hội đồng quản trị được bán cho cổ đông công ty và người khác với điều kiện không thuận lợi hơn điều kiện đã chào bán cho cổ đông, trừ khi Đại hội đồng cổ đông chấp thuận khác hoặc pháp luật chứng khoán quy định khác.
Kết luận: cổ đông nhỏ không bị pha loãng nếu thực hiện đầy đủ quyền ưu tiên mua theo tỷ lệ. Công ty vi phạm thủ tục thông báo = căn cứ tấn công tính hợp pháp của đợt phát hành.
2. Các kịch bản pha loãng bất công và đối sách
- Không thông báo hoặc thông báo sai thủ tục → căn cứ yêu cầu hủy nghị quyết về đợt phát hành (xem mục 4);
- Đặt điều kiện chào bán mà chỉ nhà đầu tư mục tiêu đáp ứng được → cổ đông có lối thoát thực tế: chuyển quyền ưu tiên mua cho người khác đáp ứng điều kiện (điểm c khoản 2 Điều 124);
- Bán số cổ phần còn lại với điều kiện thuận lợi hơn cho người ngoài → vi phạm khoản 3 Điều 124;
- Phát hành riêng lẻ “vòng qua” cổ đông hiện hữu → Điều 125–126 vẫn yêu cầu thực hiện thủ tục thông báo quyền ưu tiên cho cổ đông hiện hữu trước (theo khoản 2 Điều 124), trừ trường hợp sáp nhập, hợp nhất công ty; Hội đồng quản trị quyết định thời điểm, phương thức và giá phát hành.
3. Vũ khí tập thể: gom đủ 05% và bẫy thời gian 90 ngày
Cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 05% tổng số cổ phần phổ thông trở lên (hoặc tỷ lệ nhỏ hơn theo Điều lệ) có các quyền tại khoản 2 Điều 115: tra cứu tài liệu công ty, yêu cầu triệu tập họp Đại hội đồng cổ đông, yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra từng vấn đề cụ thể.
Vũ khí mạnh nhất là quyền yêu cầu hủy nghị quyết Đại hội đồng cổ đông theo Điều 151: trong 90 ngày kể từ ngày nhận được nghị quyết/biên bản (lưu ý: tính từ ngày nhận được, không phải ngày họp), cổ đông/nhóm cổ đông theo khoản 2 Điều 115 có quyền yêu cầu Tòa án hoặc Trọng tài hủy nghị quyết nếu trình tự, thủ tục vi phạm nghiêm trọng quy định của Luật hoặc Điều lệ (trừ trường hợp nghị quyết được thông qua bởi 100% cổ phần có quyền biểu quyết — khoản 2 Điều 152) hoặc nội dung nghị quyết vi phạm pháp luật/Điều lệ.
Hai bẫy thời gian — thủ tục cần nhớ:
- Hết 90 ngày là mất quyền yêu cầu hủy (nhưng vẫn có thể khởi kiện đòi bồi thường theo thời hiệu 03 năm — Điều 429 Bộ luật Dân sự);
- Trong thời gian chờ Tòa án/Trọng tài giải quyết, nghị quyết vẫn có hiệu lực thi hành cho đến khi quyết định hủy có hiệu lực (Điều 152) — vì vậy cần cân nhắc yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
4. Giới hạn: khi nào cổ đông nhỏ không được bảo vệ khỏi pha loãng
- Sáp nhập, hợp nhất công ty: quyền ưu tiên mua không áp dụng khi tăng vốn do sáp nhập, hợp nhất;
- Tự không thực hiện quyền: cổ đông không gửi phiếu đăng ký đúng hạn thì coi như từ bỏ quyền — không thể kiện đòi sau đó;
- Pha loãng do tăng vốn hợp pháp: pháp luật không cấm việc tỷ lệ sở hữu giảm xuống do công ty tăng vốn đúng thủ tục — quyền ưu tiên chỉ cho cổ đông cơ hội giữ tỷ lệ, không phải quyền ngăn công ty tăng vốn.
5. Lưu ý thêm với công ty đại chúng
Công ty đại chúng khi phát hành thêm còn phải tuân thủ Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 (đã sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15, hiệu lực 01/01/2025) và Nghị định 155/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 245/2025/NĐ-CP, hiệu lực 10/9/2025): chào bán riêng lẻ chỉ dành cho nhà đầu tư chiến lược, nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp, kèm hạn chế chuyển nhượng 03 năm / 01 năm. Khi trích dẫn, phải dùng văn bản sửa đổi hiện hành, không trích bản gốc đã bị sửa.
Câu hỏi thường gặp
Cổ đông nhỏ có đương nhiên bị pha loãng khi công ty tăng vốn không?
Không. Cổ đông có quyền ưu tiên mua cổ phần mới theo tỷ lệ sở hữu (điểm c khoản 1 Điều 115, Điều 124 Luật Doanh nghiệp); chỉ bị pha loãng khi tự không thực hiện quyền hoặc trong trường hợp sáp nhập, hợp nhất.
Chào bán cổ phần cho cổ đông hiện hữu quy định tại điều nào?
Điều 124 Luật Doanh nghiệp 2020 (không phải Điều 121 — Điều 121 quy định về “Cổ phiếu”).
Thời hạn 15 ngày thông báo tính thế nào?
Chậm nhất 15 ngày trước ngày kết thúc thời hạn đăng ký mua, không phải trước ngày phát hành (khoản 2 Điều 124).
Thời hạn yêu cầu hủy nghị quyết là bao lâu?
90 ngày kể từ ngày nhận được nghị quyết/biên bản (Điều 151) — hết hạn thì mất quyền yêu cầu hủy.
Trả cổ tức bằng cổ phiếu có phải làm thủ tục chào bán không?
Không. Khoản 6 Điều 135 quy định chi trả cổ tức bằng cổ phần không phải làm thủ tục chào bán; công ty đăng ký tăng vốn điều lệ tương ứng trong 10 ngày.
Nguồn trích dẫn
- Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 (hiệu lực 01/01/2021; sửa đổi bởi Luật 03/2022/QH15 và Luật 76/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2025): điểm c khoản 1 và khoản 2 Điều 115 (quyền của cổ đông), Điều 124 (chào bán cho cổ đông hiện hữu), Điều 125–126 (chào bán riêng lẻ), Điều 151–152 (hủy nghị quyết);
- Luật Chứng khoán 54/2019/QH14 (sửa đổi bởi Luật 56/2024/QH15, hiệu lực 01/01/2025); Nghị định 155/2020/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 245/2025/NĐ-CP, hiệu lực 10/9/2025).
Kết luận
Pha loãng do tăng vốn chỉ trở thành “bất công” khi công ty vi phạm thủ tục bảo vệ cổ đông hiện hữu — quyền ưu tiên mua theo tỷ lệ, nghĩa vụ thông báo 15 ngày, và điều kiện bán phần còn lại không thuận lợi hơn. Cổ đông nhỏ cần thực hiện quyền đúng hạn, gom đủ 05% để dùng vũ khí tập thể, và đặc biệt không bỏ lỡ thời hạn 90 ngày yêu cầu hủy nghị quyết khi phát hiện vi phạm nghiêm trọng.
Cổ đông của bạn đang đối mặt với một đợt phát hành có dấu hiệu bất công? Liên hệ FLAT Law Firm để được tư vấn.
Thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI soạn thảo, sẽ được AI Legal Council của FLAT Law Firm kiểm tra chất lượng trước khi xem xét đăng tải; không phải ý kiến tư vấn của luật sư người thật. Quy định pháp luật có thể thay đổi; bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành trước khi áp dụng.
