Tình huống: ngay khi tòa án ra quyết định mở thủ tục phá sản đối với một doanh nghiệp, một nhân vật xuất hiện và nắm quyền điều hành thực tế toàn bộ khối tài sản: quản tài viên (hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản). Chủ nợ nước ngoài thường hỏi ba điều: người này làm những gì, ai trả tiền cho họ, và ai giám sát để họ không thiên vị. Bài này trả lời theo Luật Phục hồi, phá sản 142/2025/QH15.
Quản tài viên làm những gì trong thủ tục?
Theo Luật Phục hồi, phá sản 142/2025/QH15, Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản là chủ thể hành nghề được chỉ định trong thủ tục để thực hiện các công việc trung tâm: tiếp nhận và xác minh giấy đòi nợ, lập danh sách chủ nợ và người mắc nợ (Điều 55 khoản 3), kiểm kê tài sản của doanh nghiệp (Điều 56), quản lý tài sản và giám sát hoạt động của doanh nghiệp trong giai đoạn phục hồi, rà soát các giao dịch của doanh nghiệp và đề nghị Tòa án tuyên bố giao dịch vô hiệu khi thuộc diện thu hồi (Điều 49 khoản 4), tổ chức thực hiện phương án phục hồi hoặc bán đấu giá tài sản khi thanh lý, và phân chia tiền thu được theo thứ tự ưu tiên.
Hiểu đúng vị thế: quản tài viên không phải «người của tòa» theo nghĩa công chức, cũng không phải đại diện cho bất kỳ chủ nợ nào — họ là chủ thể hành nghề độc lập, được chỉ định và chịu sự giám sát của Thẩm phán phụ trách vụ việc. Mọi quyết định lớn về tài sản (bán tài sản giá trị lớn, vay thêm, chấm dứt hợp đồng lớn) đều phải qua cơ chế phê duyệt hoặc giám sát của tòa án và hội nghị chủ nợ.
Chi phí quản tài viên lấy từ đâu?
Nguyên tắc của luật phá sản: chi phí của thủ tục — gồm thù lao và chi phí của Quản tài viên — được thanh toán từ tài sản của chính doanh nghiệp phá sản, theo thứ tự ưu tiên của chi phí thủ tục, tức trước khi phân chia cho các chủ nợ thông thường. Hệ quả thực tế hai mặt: doanh nghiệp còn tài sản thì thủ tục vận hành được; doanh nghiệp «rỗng» hoàn toàn thì thủ tục đối mặt nguy cơ đình chỉ vì không có nguồn trang trải chi phí — một thực tế mà chủ nợ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục cần tính trước, vì người nộp đơn có thể phải tạm ứng chi phí trong những tình huống luật định.
Mức thù lao và chi phí cụ thể được xác định theo quy định về chi phí phá sản và quyết định của tòa án trong từng vụ việc, gắn với giá trị tài sản xử lý và khối lượng công việc. Chủ nợ có quyền được biết cơ cấu chi phí này vì nó trừ trực tiếp vào phần tài sản sẽ phân chia cho mình.
Giám sát và thay đổi quản tài viên
Ba lớp giám sát vận hành đồng thời: (i) Thẩm phán phụ trách vụ việc giám sát hoạt động, phê duyệt các quyết định trọng yếu và xử lý khiếu nại về hành vi của quản tài viên; (ii) Hội nghị chủ nợ — chủ nợ có quyền đề nghị thay đổi quản tài viên khi có căn cứ cho thấy họ không thực hiện đúng nhiệm vụ hoặc có xung đột lợi ích; (iii) cơ chế công khai: danh sách chủ nợ và các thông tin trọng yếu của thủ tục được công khai trên Cổng thông tin điện tử quốc gia về phục hồi, phá sản, cho phép mọi bên liên quan theo dõi tiến độ và phát hiện bất thường.
Trách nhiệm của quản tài viên là trách nhiệm nghề nghiệp thật: thực hiện sai nhiệm vụ gây thiệt hại cho khối tài sản hoặc cho chủ nợ thì phải bồi thường theo pháp luật và có thể bị xử lý về hành nghề. Đối với chủ nợ, kênh hành động hiệu quả nhất không phải phàn nàn chung chung mà là khiếu nại bằng văn bản có chứng cứ gửi Thẩm phán, kèm đề xuất cụ thể (kiểm kê lại, rà soát giao dịch X, thay đổi người quản lý tài sản).
Câu hỏi thường gặp
Quản tài viên trong phá sản làm những công việc gì?
Theo Luật 142/2025: tiếp nhận giấy đòi nợ và lập danh sách chủ nợ (Điều 55), kiểm kê tài sản (Điều 56), quản lý tài sản và giám sát doanh nghiệp, rà soát giao dịch và đề nghị tuyên vô hiệu giao dịch tẩu tán (Điều 49), tổ chức phục hồi hoặc bán tài sản thanh lý và phân chia theo thứ tự ưu tiên.
Ai chỉ định quản tài viên và ai trả chi phí?
Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản được chỉ định trong quyết định mở thủ tục phá sản của Tòa án. Chi phí và thù lao của họ được trả từ tài sản của doanh nghiệp phá sản theo thứ tự ưu tiên của chi phí thủ tục, trước phần phân chia cho chủ nợ thông thường.
Chủ nợ giám sát quản tài viên bằng cách nào?
Qua ba kênh: khiếu nại bằng văn bản tới Thẩm phán phụ trách vụ việc; đề nghị tại Hội nghị chủ nợ, kể cả đề nghị thay đổi quản tài viên khi có căn cứ; và theo dõi thông tin công khai của thủ tục trên cổng thông tin phá sản. Khiếu nại kèm chứng cứ cụ thể luôn hiệu quả hơn ý kiến chung chung.
Quản tài viên làm sai thì ai chịu trách nhiệm?
Quản tài viên chịu trách nhiệm nghề nghiệp về hành vi của mình: gây thiệt hại do thực hiện không đúng nhiệm vụ thì phải bồi thường theo pháp luật và có thể bị xử lý kỷ luật hành nghề, thay thế trong thủ tục. Thẩm phán là người tiếp nhận và xử lý khiếu nại trong vụ việc.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng