Một nhà đầu tư nước ngoài chuẩn bị ký hợp đồng liên doanh tại Việt Nam và được đối tác đề xuất điều khoản trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC). Trước khi đồng ý, nhà đầu tư cần trả lời ba câu hỏi thực tế: VIAC vận hành theo bộ quy tắc nào và phiên bản nào sẽ áp cho vụ việc của mình nếu tranh chấp nổ ra sau năm 2026; VIAC có thực sự xử được vụ việc có yếu tố nước ngoài với hồ sơ song ngữ và trọng tài viên quốc tế hay không; và phán quyết của VIAC có giá trị đến đâu khi tài sản của bên thua nằm ngoài Việt Nam. Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, là văn bản đầu tiên cần mở ra để trả lời các câu hỏi đó.
Khung pháp lý: Quy tắc VIAC 2026 và quy tắc chuyển tiếp tại khoản 4 Điều 1
Điểm mới quan trọng nhất đối với nhà đầu tư có hợp đồng dài hạn là quy tắc chuyển tiếp tại khoản 4 Điều 1 Quy tắc VIAC 2026: phiên bản quy tắc áp dụng cho một vụ việc được xác định theo thời điểm VIAC nhận Đơn khởi kiện. Vụ việc bắt đầu từ ngày 01/7/2026 trở đi dùng Quy tắc 2026; vụ việc đang được giải quyết theo Quy tắc 2017 tại thời điểm Quy tắc mới có hiệu lực thì tiếp tục áp dụng Quy tắc 2017 cho đến khi kết thúc. Hệ quả thực tiễn là hai vụ việc phát sinh từ cùng một hợp đồng có thể chịu hai phiên bản quy tắc khác nhau nếu thời điểm nộp đơn khác nhau, và điều khoản trọng tài ký hôm nay nên được viết trung tính về phiên bản — dẫn chiếu tới quy tắc của VIAC tại thời điểm khởi kiện — thay vì khóa cứng vào một phiên bản có thể đã bị thay thế khi tranh chấp thực sự nổ ra.
VIAC là tổ chức trọng tài thương mại hoạt động trong khuôn khổ Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12. Quy tắc của VIAC điều chỉnh phần thủ tục do trung tâm quản trị: tiếp nhận đơn, thành lập Hội đồng trọng tài, tổ chức phiên họp, ban hành phán quyết và thu phí trọng tài — trong đó Điều 39 quy định các thành phần cấu thành phí trọng tài và Điều 40 quy định việc nộp phí khi bắt đầu vụ việc. Những phần thủ tục còn lại như lựa chọn trọng tài viên, ngôn ngữ tố tụng hay biện pháp khẩn cấp được bài viết chuyên đề của cụm này phân tích riêng; ở cấp độ tổng quan, nhà đầu tư cần nắm rằng quy tắc của một trung tâm trọng tài chỉ phát huy tác dụng khi thỏa thuận trọng tài hợp lệ và chỉ định rõ trung tâm đó, nên chất lượng của điều khoản trọng tài trong hợp đồng vẫn là yếu tố quyết định đầu tiên.
Phân tích áp dụng: VIAC khác gì so với trọng tài quốc tế và khi nào nên chọn
So với các trung tâm quốc tế như SIAC hay ICC, VIAC có ba lợi thế nội địa rõ rệt. Một là địa điểm trọng tài và hệ thống tòa án hỗ trợ đều nằm tại Việt Nam: phán quyết VIAC là phán quyết trọng tài trong nước, được thi hành trực tiếp qua cơ quan thi hành án dân sự Việt Nam mà không phải qua thủ tục công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài. Hai là chi phí và hậu cần: hồ sơ, phiên họp và đội ngũ hỗ trợ đặt tại Việt Nam làm việc trực tiếp với chứng cứ và nhân chứng tại chỗ. Ba là tính tương thích với pháp luật Việt Nam khi luật áp dụng cho nội dung tranh chấp là luật Việt Nam, điều rất phổ biến trong hợp đồng liên doanh, xây dựng và phân phối tại thị trường nội địa.
Ở chiều ngược lại, nhà đầu tư cần nhìn thẳng hai giới hạn. Nếu toàn bộ tài sản của bên đối tác nằm ngoài Việt Nam, phán quyết VIAC sẽ cần được công nhận và cho thi hành tại nước nơi có tài sản theo Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài — thủ tục này khả thi vì Việt Nam là thành viên Công ước, nhưng vẫn là một chặng tố tụng thêm ở nước ngoài. Và nếu tranh chấp là giữa nhà đầu tư với Nhà nước theo một hiệp định đầu tư, đó không phải tranh chấp thương mại thuộc phạm vi VIAC theo nghĩa đầu tư quốc tế, trừ khi có thỏa thuận trọng tài riêng. Đánh giá chọn VIAC vì vậy phải bắt đầu từ bản đồ tài sản và bản chất tranh chấp dự kiến, chứ không phải từ thói quen hay mức phí đơn thuần.
Checklist cho NĐT nước ngoài khi cân nhắc chọn VIAC
- Soạn điều khoản trọng tài dẫn chiếu Quy tắc VIAC tại thời điểm khởi kiện, tránh khóa cứng số phiên bản, ghi rõ địa điểm trọng tài, ngôn ngữ và số lượng trọng tài viên mong muốn.
- Kiểm tra bản đồ tài sản của đối tác: tài sản chính tại Việt Nam thì phán quyết VIAC thi hành trực tiếp; tài sản ở nước ngoài thì cân nhắc thêm cơ chế trọng tài quốc tế.
- Xác định luật áp dụng cho nội dung hợp đồng và đánh giá mức độ tương thích của luật đó với thực tiễn xét xử tại VIAC.
- Đọc trước Điều 39 và Điều 40 Quy tắc VIAC 2026 về cấu thành và cách nộp phí để dự toán chi phí tố tụng vào mô hình giao dịch.
- Với hợp đồng ký trước 01/7/2026 nhưng tranh chấp có thể phát sinh sau mốc này, rà soát lại điều khoản trọng tài theo quy tắc chuyển tiếp tại khoản 4 Điều 1.
Câu hỏi thường gặp
Trọng tài VIAC có gì khác so với trọng tài quốc tế?
Khác biệt lớn nhất nằm ở vị trí pháp lý của phán quyết: phán quyết VIAC là phán quyết trọng tài Việt Nam, thi hành trực tiếp tại Việt Nam qua cơ quan thi hành án mà không cần thủ tục công nhận như phán quyết của trung tâm đặt ở nước ngoài. VIAC cũng quản trị vụ việc bằng bộ quy tắc riêng — hiện là Quy tắc VIAC 2026 có hiệu lực từ 01/7/2026 — với đội ngũ và phiên họp tại Việt Nam, phù hợp tranh chấp có chứng cứ, nhân chứng và luật áp dụng gắn với Việt Nam. Trọng tài quốc tế như SIAC hay ICC phát huy lợi thế khi tài sản thi hành nằm ở nhiều nước hoặc các bên muốn địa điểm trọng tài trung lập ngoài Việt Nam.
NĐT nước ngoài cần biết những điểm gì về VIAC?
Bốn điểm cốt lõi: phiên bản quy tắc áp dụng được xác định theo thời điểm VIAC nhận Đơn khởi kiện theo khoản 4 Điều 1 Quy tắc 2026; chi phí trọng tài gồm các thành phần tại Điều 39 và phải nộp theo Điều 40 ngay từ đầu vụ việc; thỏa thuận trọng tài phải chỉ định rõ VIAC và nên ghi rõ địa điểm, ngôn ngữ, số trọng tài viên; và phán quyết VIAC thi hành trực tiếp tại Việt Nam nhưng cần công nhận ở nước ngoài nếu tài sản của bên thua ở ngoài lãnh thổ. Nắm bốn điểm này trước khi ký điều khoản trọng tài giúp nhà đầu tư tránh được hầu hết bất ngờ về thủ tục.
VIAC có xử vụ có yếu tố nước ngoài không?
Có. VIAC là trung tâm trọng tài quốc tế của Việt Nam và thường xuyên giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài: nhà đầu tư nước ngoài, hợp đồng song ngữ, chứng cứ ở nhiều quốc gia. Các bên có thể thỏa thuận ngôn ngữ tố tụng và lựa chọn trọng tài viên phù hợp với tính quốc tế của vụ việc theo Quy tắc VIAC. Điều kiện tiên quyết vẫn là thỏa thuận trọng tài hợp lệ chỉ định VIAC và tranh chấp thuộc loại tranh chấp thương mại được phép giải quyết bằng trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12.
Phán quyết VIAC có thi hành được ở nước ngoài không?
Có thể, thông qua Công ước New York 1958 mà Việt Nam là thành viên: bên thắng kiện nộp đơn yêu cầu tòa án nước nơi bên thua có tài sản công nhận và cho thi hành phán quyết VIAC như một phán quyết trọng tài nước ngoài tại nước đó. Tòa án nước sở tại chỉ có thể từ chối theo các căn cứ hẹp của Công ước, chẳng hạn thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc phán quyết trái trật tự công của nước họ. Tuy nhiên đây là một chặng tố tụng bổ sung, nên nếu ngay từ đầu đã biết tài sản thi hành chính ở nước ngoài, các bên cần cân nhắc yếu tố này khi thiết kế điều khoản trọng tài.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng