Một doanh nghiệp FDI dùng công cụ AI tạo toàn bộ hệ thống hình ảnh và bài viết cho chiến dịch ra mắt sản phẩm, sau đó phát hiện đối thủ dùng lại đúng những hình ảnh đó và muốn khiếu nại xâm phạm bản quyền. Phòng pháp chế phải trả lời một câu hỏi chưa có tiền lệ rõ tại Việt Nam: những sản phẩm do AI sinh ra có là tác phẩm được bảo hộ không, bản quyền thuộc về ai — doanh nghiệp, nhân viên gõ câu lệnh, hay nhà cung cấp công cụ AI — và doanh nghiệp thực sự nắm được quyền gì để ngăn đối thủ.
Căn cứ pháp lý trực tiếp
Khung hiện hành của Luật Sở hữu trí tuệ (văn bản hợp nhất 67/VBHN-VPQH 2026) xây dựng trên con người sáng tạo: tác giả là cá nhân trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm theo Điều 13, và hệ thống quyền tại Điều 17, Điều 18 gắn với tác giả, chủ sở hữu là con người hoặc tổ chức do con người lập nên. Trí tuệ nhân tạo không phải chủ thể pháp luật, nên một sản phẩm do AI tự sinh ra mà không có đóng góp sáng tạo của con người không đáp ứng khái niệm tác phẩm theo khung hiện hành, và đến nay chưa có văn bản hay án lệ tại Việt Nam công nhận quyền tác giả cho đầu ra thuần AI. Phần được bảo hộ là phần sáng tạo của con người trong quy trình: ý tưởng bố cục do người thiết kế, lựa chọn, biên tập, chỉnh sửa và kết hợp đầu ra AI thành một tổng thể có dấu ấn cá nhân — phần đó có thể là đối tượng quyền tác giả với con người là tác giả, tổ chức sử dụng lao động hoặc bên giao việc là chủ sở hữu theo thỏa thuận và quy định về tác phẩm được sáng tạo theo nhiệm vụ hoặc hợp đồng.
Phân tích áp dụng vào tình huống
Về đăng ký, cơ quan bản quyền cấp giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm của tác giả là con người; một hồ sơ khai rằng tác giả là AI hoặc đăng ký đầu ra AI nguyên trạng sẽ không có cơ sở chấp nhận theo khung hiện hành. Cách làm đúng cho doanh nghiệp là ghi nhận quy trình sáng tạo của con người trong hồ sơ dự án: bản phác ý tưởng, các vòng chỉnh sửa, quyết định lựa chọn và biên tập cuối — những tài liệu này xác lập phần đóng góp sáng tạo của nhân sự và là căn cứ khi doanh nghiệp cần chứng minh quyền. Trong quan hệ với nhân viên, đóng góp sáng tạo trong giờ làm, theo nhiệm vụ được giao thì doanh nghiệp cần điều khoản hợp đồng lao động và quy chế nội bộ xác lập doanh nghiệp là chủ sở hữu quyền tài sản đối với sản phẩm đầu ra của công việc, bao gồm cả sản phẩm có dùng công cụ AI. Với nhà cung cấp công cụ AI, điều khoản sử dụng của họ quyết định quyền thương mại đối với đầu ra ở tầng hợp đồng dịch vụ — doanh nghiệp phải đọc kỹ, vì quyền này khác hoàn toàn với quyền tác giả theo luật.
Rủi ro thương mại khi dùng sản phẩm AI gồm ba mặt cần nói thẳng. Một, rủi ro không độc quyền: đối thủ dùng cùng đầu ra hoặc đầu ra tương tự có thể nằm ngoài tầm xử lý vì chính doanh nghiệp cũng không có quyền tác giả đầy đủ đối với phần thuần AI — công cụ khiếu nại khả thi hơn là nhãn hiệu nếu hình ảnh gắn với thương hiệu đã đăng ký, và cạnh tranh không lành mạnh nếu đối thủ gây nhầm lẫn nguồn gốc thương mại. Hai, rủi ro xâm phạm ngược: đầu ra AI có thể vô tình trùng lắp tác phẩm có sẵn của người khác, và doanh nghiệp dùng cho quảng cáo phải chịu trách nhiệm về nội dung mình phát hành. Ba, rủi ro nền tảng: điều khoản của nhà cung cấp AI có thể giới hạn mục đích thương mại ở một số gói dịch vụ. Kết luận thực hành là đầu ra AI phù hợp cho nội dung phụ trợ, tốc độ cao; với tài sản thương hiệu cốt lõi cần dùng lâu dài, doanh nghiệp nên đầu tư sáng tạo của con người có hồ sơ rõ ràng để nắm quyền chắc chắn.
Checklist xử lý an toàn
- Ghi nhận hồ sơ sáng tạo của con người cho mọi sản phẩm truyền thông quan trọng: phác thảo, các vòng sửa, quyết định chọn và biên tập cuối.
- Bổ sung điều khoản sở hữu trí tuệ trong hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ: doanh nghiệp là chủ sở hữu quyền tài sản với sản phẩm công việc, kể cả sản phẩm có dùng AI.
- Kiểm tra điều khoản sử dụng của từng công cụ AI về quyền thương mại đối với đầu ra trước khi dùng cho chiến dịch.
- Với tài sản thương hiệu cốt lõi: ưu tiên sáng tạo của con người có đăng ký quyền tác giả, dùng đầu ra AI cho nội dung phụ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Dùng AI vẽ tranh, viết bài thì bản quyền thuộc về ai?
Theo khung Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, câu trả lời là không ai giữ bản quyền đối với phần do AI tự sinh ra, vì tác giả phải là cá nhân trực tiếp sáng tạo theo Điều 13 và AI không phải chủ thể pháp luật. Quyền chỉ phát sinh trên phần sáng tạo của con người trong sản phẩm cuối: người thiết kế lên ý tưởng, lựa chọn, biên tập và hoàn thiện đầu ra AI là tác giả của phần đóng góp đó, còn quyền tài sản thường thuộc doanh nghiệp sử dụng lao động hoặc bên giao việc theo thỏa thuận. Điều khoản của nhà cung cấp công cụ AI chỉ điều chỉnh quan hệ hợp đồng sử dụng dịch vụ của doanh nghiệp với họ, không tạo ra quyền tác giả theo luật.
Công ty có được đăng ký bản quyền tác phẩm do AI tạo?
Đăng ký được cho phần tác phẩm có tác giả là con người, không đăng ký được cho đầu ra thuần AI với tác giả ghi là AI. Nếu sản phẩm cuối có đóng góp sáng tạo rõ rệt của nhân sự — bố cục, biên tập, kết hợp và hoàn thiện — doanh nghiệp có thể đăng ký quyền tác giả cho tác phẩm đó với tác giả là cá nhân hoặc nhóm cá nhân thực hiện, và doanh nghiệp là chủ sở hữu theo cơ chế tác phẩm được tạo ra theo nhiệm vụ, hợp đồng. Hồ sơ đăng ký sẽ đứng vững hơn khi kèm tài liệu quy trình sáng tạo của con người. Doanh nghiệp không nên kỳ vọng một giấy chứng nhận bao phủ phần nội dung do máy tự sinh ra.
Dùng tác phẩm AI cho quảng cáo có rủi ro gì?
Ba nhóm rủi ro chính. Một, không độc quyền: doanh nghiệp khó ngăn bên khác dùng đầu ra tương tự vì phần thuần AI không có chủ sở hữu bản quyền rõ ràng, nên tài sản quảng cáo cốt lõi không nên dựa hoàn toàn vào AI. Hai, xâm phạm ngược: đầu ra AI có thể trùng lắp hình ảnh, nội dung có bản quyền của người khác và doanh nghiệp phát hành quảng cáo phải chịu trách nhiệm về nội dung đó, bao gồm cả kiểm duyệt theo pháp luật quảng cáo. Ba, điều khoản nền tảng: nhà cung cấp AI có thể giới hạn quyền thương mại của đầu ra theo gói dịch vụ. Giảm rủi ro bằng quy trình kiểm tra trùng lặp trước khi phát hành, lưu hồ sơ sáng tạo của con người và đọc kỹ điều khoản công cụ trước mỗi chiến dịch.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng