Trả lời ngắn: Được. Pháp luật Việt Nam không cấm doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tham gia trọng tài: tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại của DNNN thuộc thẩm quyền trọng tài theo Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010, với điều kiện duy nhất là có thỏa thuận trọng tài hợp lệ (Điều 5). Nhưng ký hợp đồng với DNNN không giống ký với doanh nghiệp tư nhân: có 6 điểm phải chốt ngay trong điều khoản trọng tài — thẩm quyền người ký, thể chế, địa điểm trọng tài (seat), luật áp dụng, ngôn ngữ, cơ chế thi hành/bảo đảm — và phải tính đến khung quản lý vốn nhà nước mới tại Luật 68/2025/QH15 (thông qua 14/6/2025, hiệu lực 01/8/2025, thay thế Luật 69/2014/QH13 — không còn trích Luật 69/2014/QH13 làm căn cứ hiện hành).
Tình huống minh họa trong bài là giả định: một nhà thầu ký hợp đồng EPC với một tổng công ty nhà nước; khi tranh chấp về chậm tiến độ và phạt vi phạm nổ ra, điều khoản trọng tài sơ sài khiến nhà thầu mất nhiều tháng chỉ để tranh cãi về thẩm quyền của người ký và địa điểm trọng tài.
1. Khung mới: DNNN vận hành như thương nhân bình thường — nhưng cơ chế phê duyệt nội bộ vẫn là rủi ro
Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp 68/2025/QH15 đặt nguyên tắc mới: Nhà nước thực hiện quyền và nghĩa vụ tương ứng tỷ lệ sở hữu như các nhà đầu tư khác; DNNN hoạt động theo cơ chế thị trường, tự chủ, tự chịu trách nhiệm. Nói cách khác, trong giao dịch thương mại, DNNN được đối xử như một thương nhân bình thường — đây là cơ sở để trọng tài có thẩm quyền.
Tuy nhiên, “bình thường” không có nghĩa là “đơn giản”: mọi quyết định lớn của DNNN vẫn đi qua cơ chế phê duyệt nội bộ — Hội đồng thành viên/Chủ tịch công ty, cơ quan đại diện chủ sở hữu — theo Luật 68/2025/QH15 và điều lệ doanh nghiệp. Chi tiết phân cấp phê duyệt cần đối chiếu văn bản gốc Luật 68/2025/QH15; bài viết chỉ nêu khung chung.
2. Không có “miễn trừ” mặc định cho DNNN
Miễn trừ tài phán là đặc quyền của quốc gia trong quan hệ công, không tự động mở rộng cho DNNN trong giao dịch thương mại (phân biệt hành vi công quyền — acta jure imperii — với hành vi thương mại — acta jure gestionis). Khi DNNN ký thỏa thuận trọng tài, hành vi đó được hiểu là từ bỏ miễn trừ đối với tranh chấp phát sinh từ thỏa thuận đó. Bài viết chỉ trình bày ở mức nguyên tắc chung, không khẳng định về tư cách thành viên của Việt Nam đối với Công ước về miễn trừ tài phán của Liên hợp quốc 2004.
3. Checklist 6 điểm soạn điều khoản trọng tài với DNNN
(1) Thẩm quyền của người ký — điểm rủi ro lớn nhất. Theo Điều 18 Luật Trọng tài thương mại, thỏa thuận trọng tài vô hiệu nếu người xác lập không có thẩm quyền. Với DNNN, kiểm tra ba lớp: (i) người ký có phải đại diện theo pháp luật; (ii) giao dịch có thuộc thẩm quyền phê duyệt của Hội đồng thành viên/Chủ tịch công ty/cơ quan đại diện chủ sở hữu theo Luật 68/2025/QH15 và điều lệ; (iii) phạm vi ủy quyền có bao gồm lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. Nên yêu cầu văn bản xác nhận thẩm quyền/phê duyệt nội bộ ngay khi đàm phán. Lưu ý: giới hạn nội bộ kiểu “mọi tranh chấp phải ra tòa án” không đương nhiên làm vô hiệu thỏa thuận do đại diện theo pháp luật đã ký — nhưng đối tác vẫn nên kiểm tra để tránh tranh cãi kéo dài.
(2) Thể chế trọng tài: VIAC (chi phí thấp, phán quyết thi hành trực tiếp qua cơ quan thi hành án dân sự) so với SIAC/HKIAC/ICC (trung lập, giàu kinh nghiệm với tranh chấp phức hợp). Với DNNN nhạy cảm thông tin, tính không công khai của tố tụng trọng tài là lợi thế lớn.
(3) Địa điểm trọng tài (seat): seat tại Việt Nam → phán quyết trong nước, tòa án Việt Nam có quyền hủy theo Điều 68; seat ở nước ngoài → phán quyết trọng tài nước ngoài, về Việt Nam phải qua thủ tục công nhận (Công ước New York 1958 + BLTTDS Điều 451–461), tốn thời gian và có rủi ro bị từ chối.
(4) Luật áp dụng: thỏa thuận rõ ngay trong điều khoản; nếu bỏ trống, hội đồng trọng tài quyết định luật phù hợp nhất (khoản 2 Điều 14) — với DNNN, khả năng cao là pháp luật Việt Nam.
(5) Ngôn ngữ: thỏa thuận rõ tiếng Việt, tiếng Anh hoặc song ngữ ngay từ đầu.
(6) Cơ chế thi hành/bảo đảm: cân nhắc điều khoản bảo lãnh thanh toán hoặc bảo đảm thực hiện nghĩa vụ ngay trong hợp đồng gốc — vì thực tiễn thi hành với DNNN có những đặc thù riêng (xem mục 4).
Hình thức thỏa thuận trọng tài phải tuân thủ Điều 16 Luật Trọng tài thương mại (thỏa thuận bằng văn bản). Ngoài ra, loại tranh chấp không thuộc trọng tài: tranh chấp đất đai liên quan đến DNNN (giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất) không phải tranh chấp từ hoạt động thương mại → không thuộc thẩm quyền trọng tài (Điều 2) — phân biệt rạch ròi ngay từ đầu.
4. Thi hành phán quyết với DNNN: thực tiễn cần lường trước
Phán quyết trọng tài trong nước là chung thẩm, thi hành qua cơ quan thi hành án dân sự (Luật Thi hành án dân sự 106/2025/QH15 — ngày hiệu lực chi tiết cần kiểm tra lại khi trích dẫn). Thực tiễn cần lường trước ba điểm:
- Tài sản gắn với vốn nhà nước: khả năng thanh toán và cơ chế phê duyệt chi trả nội bộ của DNNN; phạm vi tài sản được kê biên theo Luật THADS 106/2025 cần đối chiếu toàn văn trước khi nhận định.
- Tự nguyện thi hành chậm: quyết định chờ ý kiến cơ quan đại diện chủ sở hữu có thể làm chậm việc tự nguyện thi hành — đây chính là lý do mục (6) của checklist khuyến nghị điều khoản bảo đảm ngay từ hợp đồng gốc.
- Rủi ro đi kèm cần due diligence: (i) tham nhũng — hợp đồng có dấu hiệu tham nhũng có thể bị tuyên vô hiệu theo Điều 123 BLDS và xử lý theo Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 (kiểm tra trạng thái sửa đổi trước khi trích); (ii) đấu thầu — nhiều hợp đồng của DNNN hình thành sau đấu thầu, vi phạm quy trình đấu thầu (Luật Đấu thầu 22/2023/QH15 và các luật sửa đổi) ảnh hưởng hiệu lực hợp đồng, gián tiếp ảnh hưởng thỏa thuận trọng tài; (iii) phê duyệt chủ trương đầu tư đối với dự án có vốn nhà nước (Luật Đầu tư 143/2025).
Về thẩm quyền tòa án hỗ trợ trọng tài: Luật 81/2025/QH15 đã sửa khoản 3 Điều 7 Luật Trọng tài thương mại — cập nhật này áp dụng chung, kể cả tranh chấp có DNNN là một bên.
Câu hỏi thường gặp
DNNN có được đưa tranh chấp ra trọng tài không? Được — pháp luật không cấm; tranh chấp từ hoạt động thương mại của DNNN thuộc thẩm quyền trọng tài (Điều 2), chỉ cần thỏa thuận trọng tài hợp lệ (Điều 5).
DNNN có được miễn trừ tài phán không? Không có miễn trừ mặc định trong giao dịch thương mại; ký thỏa thuận trọng tài được hiểu là từ bỏ miễn trừ đối với tranh chấp đó.
Điểm cần kiểm tra đầu tiên khi ký với DNNN là gì? Thẩm quyền của người ký và phê duyệt nội bộ — thỏa thuận trọng tài vô hiệu nếu người xác lập không có thẩm quyền (Điều 18).
Doanh nghiệp sắp ký hợp đồng lớn với doanh nghiệp nhà nước và cần soạn điều khoản trọng tài “chống sốc”, hoặc đang vướng tranh chấp với DNNN? Liên hệ qua trang Liên hệ của FLAT Law Firm để được hỗ trợ.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý.
Nội dung pháp lý của bài viết do AI Legal Council của FLAT soát xét và trình chủ sở hữu phê duyệt trước khi công bố; đây không phải ý kiến của luật sư người thật và không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.