Một trong những bất ngờ đầu tiên của nhà đầu tư logistics nước ngoài tại Việt Nam là tuyến vận tải biển bận rộn nhất nước — trục Bắc Nam nối Hải Phòng, Đà Nẵng, Quy Nhơn với TP.HCM và Cần Thơ — lại là tuyến họ không được tự khai thác bằng tàu của mình. Đó là chế độ bảo hộ vận tải nội địa (cabotage): vận tải biển giữa các cảng trong nước được dành cho đội tàu Việt Nam, tương tự Jones Act của Mỹ hay các chế độ bảo hộ hàng hải tại nhiều nước châu Á. Hiểu đúng ranh giới này quyết định nhà đầu tư nên mua cổ phần, thuê dịch vụ hay tránh xa tuyến nội địa.
Vận tải biển nội địa Việt Nam có dành riêng cho tàu Việt Nam không
Có. Bộ luật Hàng hải Việt Nam 95/2015/QH13 đặt nguyên tắc vận tải biển nội địa do đội tàu biển Việt Nam thực hiện, bao gồm tàu treo cờ Việt Nam thuộc sở hữu của tổ chức, cá nhân Việt Nam và các doanh nghiệp vận tải biển tại Việt Nam trong điều kiện sở hữu theo pháp luật. Ngoại lệ hẹp tồn tại cho trường hợp đội tàu trong nước không đáp ứng được nhu cầu: tàu nước ngoài có thể được cơ quan quản lý giao thông có thẩm quyền cho phép tham gia tạm thời theo từng trường hợp cụ thể, có thời hạn — đây là cơ chế cấp phép ngoại lệ cho các tình huống như tàu chuyên dụng, thiết bị đặc biệt mà đội tàu nội không có, không phải cửa mở thường xuyên cho khai thác tuyến nội địa bằng tàu ngoại. Nhà đầu tư vì thế không thể xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên việc đưa tàu treo cờ nước ngoài vào chạy tuyến Bắc Nam thường lệ.
Doanh nghiệp nước ngoài tham gia vận tải nội địa bằng cách nào
Con đường hợp lệ là tham gia vào doanh nghiệp vận tải biển Việt Nam thay vì tự treo cờ ngoại khai thác: nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần trong công ty vận tải biển trong nước trong giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài theo khung cam kết quốc tế và điều kiện đầu tư hiện hành — mức 49 phần trăm được dẫn phổ biến cho vận tải biển nội địa và phải đối chiếu lại văn bản tại thời điểm giao dịch. Công ty đó khai thác bằng tàu treo cờ Việt Nam, thuyền viên và điều kiện kinh doanh theo Nghị định 160/2016/NĐ-CP. Con đường thứ hai là bán dịch vụ cho đội tàu nội: cho thuê tàu trần hoặc thuê tàu định hạn vào doanh nghiệp Việt Nam đủ điều kiện đăng ký treo cờ, cung cấp quản lý kỹ thuật tàu, đào tạo thuyền viên và công nghệ vận hành. Con đường thứ ba là tập trung vào phân khúc không bị bảo hộ: vận tải biển quốc tế và dịch vụ feeder kết nối cảng Việt Nam với các cảng trung chuyển khu vực, nơi vốn ngoại được mở rộng rãi hơn.
Vì sao có bảo hộ cabotage và nhà đầu tư cần theo dõi gì
Bảo hộ vận tải nội địa phục vụ ba mục tiêu chính sách: an ninh và khả năng huy động đội tàu trong tình huống khẩn cấp, việc làm và năng lực cho ngành đóng tàu, thuyền viên trong nước, và kiểm soát an toàn, môi trường trên vùng biển nội địa. Nhà đầu tư quốc tế cần hiểu các mục tiêu này không mang tính tạm thời trong chương trình nghị sự chính sách của Việt Nam, nên chiến lược dựa trên kỳ vọng bảo hộ sớm bị dỡ bỏ là chiến lược mong manh. Thay vào đó, các điểm đáng theo dõi là chính sách phát triển đội tàu biển quốc gia và các đợt đấu thầu, mua sắm tàu mới; cơ chế cho phép tàu ngoại tạm thời trong các phân khúc chuyên dụng như điện gió ngoài khơi và dầu khí, nơi năng lực nội địa còn thiếu; và các cam kết hiệp định thế hệ mới có thể mở thêm từng lớp dịch vụ hỗ trợ. Đối tác Việt Nam có đội tàu và vị thế trong các chương trình này là tài sản chiến lược lớn hơn bất kỳ khoản tiết kiệm vận hành ngắn hạn nào.
Kết luận và bước tiếp theo
Cabotage tại Việt Nam là ranh giới pháp lý rõ ràng, không phải rào cản đàm phán được: tuyến nội địa cho đội tàu Việt Nam, vốn ngoại tham gia qua sở hữu trong trần, cho thuê tàu và dịch vụ quản lý. Nhà đầu tư tôn trọng ranh giới đó và xây dựng vị thế qua đối tác, tài sản cho thuê và phân khúc quốc tế sẽ khai thác được thị trường biển Việt Nam bền vững, trong khi mô hình kinh doanh giả định tàu ngoại chạy tuyến nội địa sẽ chết trên giấy tờ đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
1. Việt Nam có bảo hộ vận tải biển nội địa không?
Có: Bộ luật Hàng hải 2015 đặt nguyên tắc vận tải biển nội địa do đội tàu Việt Nam thực hiện. Tàu nước ngoài chỉ được tham gia tạm thời theo từng trường hợp khi đội tàu trong nước không đáp ứng được và được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
2. Vốn nước ngoài được sở hữu bao nhiêu trong công ty vận tải biển nội địa?
Theo khung cam kết và điều kiện đầu tư hiện hành, mức 49 phần trăm được dẫn phổ biến cho vận tải biển nội địa; tỷ lệ chính xác phải đối chiếu văn bản tại thời điểm giao dịch. Công ty khai thác bằng tàu treo cờ Việt Nam theo điều kiện Nghị định 160/2016.
3. Nhà đầu tư nước ngoài tham gia thị trường biển nội địa bằng cách nào khác?
Cho doanh nghiệp Việt Nam đủ điều kiện thuê tàu để đăng ký treo cờ, bán dịch vụ quản lý kỹ thuật tàu và đào tạo thuyền viên, hoặc tập trung vào vận tải quốc tế và tuyến feeder không bị bảo hộ.
4. Bảo hộ cabotage Việt Nam có sắp dỡ bỏ không?
Không có tín hiệu chính sách cho dỡ bỏ sớm: bảo hộ gắn với an ninh đội tàu, việc làm và ngành đóng tàu. Điểm nên theo dõi là phân khúc chuyên dụng thiếu năng lực nội địa như điện gió ngoài khơi, nơi cơ chế cho phép tạm thời được dùng nhiều hơn.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng
