Thỏa thuận cổ đông trong doanh nghiệp Việt Nam

Thỏa thuận cổ đông là gì và khác điều lệ ở điểm nào?

Thỏa thuận cổ đông là hợp đồng được ký kết giữa các cổ đông (hoặc một nhóm cổ đông) của công ty cổ phần — và tương tự là thỏa thuận thành viên trong công ty TNHH — nhằm điều chỉnh các quyền và nghĩa vụ riêng giữa họ mà điều lệ công ty không đề cập hoặc không nên đề cập công khai. Về bản chất, đây là một hợp đồng dân sự, chịu sự điều chỉnh của Bộ luật Dân sự 2015 (nguyên tắc tự do thỏa thuận) trong khuôn khổ Luật Doanh nghiệp.

Điểm khác biệt cốt lõi với điều lệ: điều lệ ràng buộc công ty và mọi cổ đông (kể cả cổ đông vào sau), là văn bản công khai trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp; thỏa thuận cổ đông chỉ ràng buộc các bên ký kết và có thể giữ bí mật. Chính vì vậy, các cam kết nhạy cảm — giá chuyển nhượng nội bộ, quyền phủ quyết của nhà đầu tư, cơ chế xử lý bế tắc — thường được đặt trong thỏa thuận cổ đông thay vì điều lệ.

Một nguyên tắc quan trọng: khi có mâu thuẫn giữa thỏa thuận cổ đông và điều lệ công ty trong các vấn đề thuộc về tổ chức, hoạt động của công ty, điều lệ được ưu tiên áp dụng đối với công ty và người thứ ba. Thỏa thuận cổ đông chỉ phát huy đầy đủ hiệu lực giữa các bên ký. Do đó, khi soạn thỏa thuận cổ đông, luật sư luôn phải đối chiếu với điều lệ hiện hành để tránh xung đột — hoặc sửa điều lệ đồng thời nếu cần.

Khi nào doanh nghiệp cần thỏa thuận cổ đông?

• Khi có nhà đầu tư mới góp vốn: nhà đầu tư chuyên nghiệp (quỹ đầu tư, đối tác chiến lược) gần như luôn yêu cầu ký thỏa thuận cổ đông trước khi rót vốn, để bảo vệ các quyền ưu đãi của mình.
• Công ty có từ hai nhóm cổ đông trở lên: đặc biệt khi tỷ lệ sở hữu cân bằng (ví dụ 50-50 trong liên doanh), cần cơ chế xử lý bế tắc biểu quyết ngay từ đầu.
• Cổ đông sáng lập muốn giữ quyền kiểm soát: dù tỷ lệ sở hữu bị pha loãng qua các vòng gọi vốn, thỏa thuận có thể bảo lưu quyền đề cử thành viên Hội đồng quản trị, quyền phủ quyết với các quyết định trọng yếu.
• Chuẩn bị cho thoái vốn/M&A: thỏa thuận trước về quyền ưu tiên mua, quyền bán kèm (tag-along), quyền ép bán (drag-along) giúp quá trình thoái vốn diễn ra trơn tru, tránh tranh chấp vào phút chót.
• Doanh nghiệp gia đình: các thành viên vừa là người thân vừa là cổ đông — thỏa thuận bằng văn bản giúp tách bạch quan hệ gia đình và quan hệ sở hữu, phòng ngừa xung đột.

Các nội dung điển hình của thỏa thuận cổ đông

1. Quyền biểu quyết và cơ cấu quản trị

Thỏa thuận quy định cách các bên bỏ phiếu tại Đại hội đồng cổ đông: cam kết biểu quyết thống nhất về một số vấn đề, quyền đề cử thành viên Hội đồng quản trị/Ban kiểm soát theo tỷ lệ sở hữu, và danh mục các quyết định trọng yếu cần sự đồng ý của nhóm cổ đông nhất định (quyền phủ quyết — veto rights), ví dụ: tăng/giảm vốn điều lệ, sáp nhập, giải thể, vay nợ vượt hạn mức, giao dịch với bên liên quan.

2. Hạn chế và cơ chế chuyển nhượng cổ phần

Đây là nhóm điều khoản được đàm phán kỹ nhất, gồm: quyền ưu tiên mua (right of first refusal) — cổ đông muốn bán phải chào bán cho các cổ đông hiện hữu trước với cùng điều kiện; quyền bán kèm (tag-along) — khi cổ đông lớn bán, cổ đông nhỏ được quyền bán cùng với điều kiện tương đương; quyền ép bán (drag-along) — khi có bên mua toàn bộ công ty, cổ đông lớn được ép cổ đông nhỏ bán cùng để giao dịch thành công; và thời gian cấm chuyển nhượng (lock-up) sau khi đầu tư.

3. Chống pha loãng và bảo vệ nhà đầu tư

Điều khoản chống pha loãng (anti-dilution) bảo vệ nhà đầu tư khi công ty phát hành thêm cổ phần với giá thấp hơn giá họ đã mua: công ty phải phát hành bổ sung hoặc điều chỉnh giá chuyển đổi để duy trì tỷ lệ/giá trị khoản đầu tư. Kèm theo là quyền ưu tiên mua trong các đợt phát hành mới (pre-emptive rights).

4. Cơ chế xử lý bế tắc (deadlock)

Khi các nhóm cổ đông không đạt được đồng thuận về vấn đề trọng yếu và công ty bị tê liệt, thỏa thuận dự liệu các cơ chế: thương lượng cấp cao, hòa giải, cơ chế “mua hoặc bán” (một bên đưa ra giá, bên kia chọn mua hoặc bán theo giá đó — “shotgun clause”), hoặc chia tách tài sản. Đây là điều khoản các liên doanh 50-50 không thể thiếu.

5. Cam kết không cạnh tranh và bảo mật

Cổ đông sáng lập/nhà đầu tư chiến lược cam kết không cạnh tranh với công ty trong và sau một thời hạn nhất định, không lôi kéo nhân sự chủ chốt, bảo mật thông tin kinh doanh tiếp cận được với tư cách cổ đông.

6. Thoái vốn và chấm dứt

Thỏa thuận quy định các sự kiện thoái vốn (IPO, bán cho bên thứ ba, mua lại bởi công ty/cổ đông còn lại), cách định giá khi thoái vốn, và điều kiện chấm dứt thỏa thuận.

Hiệu lực pháp lý và những giới hạn cần biết

Thỏa thuận cổ đông có hiệu lực ràng buộc giữa các bên ký kết theo nguyên tắc của pháp luật hợp đồng, với điều kiện nội dung không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội. Tuy nhiên, có ba giới hạn thực tiễn cần lưu ý.

Thứ nhất, thỏa thuận không thể tước quyền hợp pháp tối thiểu của cổ đông theo Luật Doanh nghiệp. Ví dụ, không thể thỏa thuận loại bỏ hoàn toàn quyền biểu quyết của một cổ đông tại Đại hội đồng cổ đông, hay quyền được chia cổ tức — những quyền này do luật định và điều lệ bảo đảm.

Thứ hai, thỏa thuận chỉ ràng buộc bên ký. Cổ đông mới mua cổ phần sau này không tự động bị ràng buộc, trừ khi việc chuyển nhượng gắn với điều kiện kế thừa thỏa thuận (điều khoản “kế thừa” — accession — yêu cầu bên nhận chuyển nhượng ký phụ lục tham gia). Khi soạn thảo, cần dự liệu cơ chế buộc bên nhận chuyển nhượng tham gia thỏa thuận.

Thứ ba, tính khả thi khi cưỡng chế thực hiện. Một số cơ chế như ép bán (drag-along) hay điều khoản “mua hoặc bán” khi đưa ra Tòa án Việt Nam có thể gặp vướng mắc về cách diễn giải và thi hành. Vì vậy, thỏa thuận nên quy định rõ cơ chế giải quyết tranh chấp (thương lượng — hòa giải — trọng tài/Tòa án) và luật áp dụng, đặc biệt trong các giao dịch có yếu tố nước ngoài.

Thực tiễn áp dụng tại Việt Nam

Trong các giao dịch đầu tư tư nhân (private equity) và liên doanh có vốn nước ngoài tại Việt Nam, thỏa thuận cổ đông gần như là tài liệu bắt buộc trong bộ hồ sơ giao dịch, bên cạnh hợp đồng mua bán cổ phần và điều lệ sửa đổi. Với doanh nghiệp trong nước quy mô vừa và nhỏ, thỏa thuận cổ đông bằng văn bản vẫn chưa phổ biến — phần lớn dựa vào tin tưởng cá nhân, và đây chính là nguồn gốc của nhiều tranh chấp khi quan hệ đổ vỡ.

Một xu hướng đáng chú ý: sau khi Luật Doanh nghiệp sửa đổi 2025 (Luật 76/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2025) bổ sung nghĩa vụ kê khai chủ sở hữu hưởng lợi, các cấu trúc sở hữu phức tạp đứng sau thỏa thuận cổ đông (sở hữu gián tiếp, quyền chi phối qua thỏa thuận) cần được rà soát để bảo đảm thông tin kê khai trung thực. Xem thêm bài sổ đăng ký chủ sở hữu hưởng lợi.

FLAT LAW FIRM hỗ trợ về thỏa thuận cổ đông như thế nào?

Chúng tôi soạn thảo, đàm phán và rà soát thỏa thuận cổ đông/thỏa thuận thành viên cho các giao dịch đầu tư, liên doanh và tái cấu trúc: thiết kế cơ chế biểu quyết, quyền phủ quyết và cơ cấu quản trị phù hợp với tỷ lệ sở hữu; soạn các điều khoản chuyển nhượng (ưu tiên mua, bán kèm, ép bán), chống pha loãng và xử lý bế tắc; đối chiếu thỏa thuận với điều lệ để tránh xung đột và sửa điều lệ đồng thời khi cần thiết; tư vấn cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp, bao gồm các giao dịch có yếu tố nước ngoài với sự phối hợp của China Desk. Xem thêm dịch vụ tuân thủ pháp luật doanh nghiệp của chúng tôi.

Câu hỏi thường gặp

Liên kết hữu ích

Bạn nên trao đổi với luật sư nếu:

• Chuẩn bị nhận vốn đầu tư mới và nhà đầu tư yêu cầu ký thỏa thuận cổ đông.
• Công ty có hai nhóm cổ đông với tỷ lệ sở hữu cân bằng, chưa có cơ chế xử lý bế tắc.
• Muốn chuyển nhượng cổ phần nhưng chưa rõ quyền ưu tiên mua của các cổ đông còn lại.
• Thỏa thuận cổ đông hiện tại đã lỗi thời so với cơ cấu sở hữu mới.
• Phát sinh mâu thuẫn trong việc diễn giải hoặc thực hiện thỏa thuận đã ký.
• Thỏa thuận có yếu tố nước ngoài và cần xác định luật áp dụng, cơ chế giải quyết tranh chấp.