Làm hàng nhái, sao chép lậu, dùng nhãn hiệu giả — đến mức nào thì vượt khỏi xử phạt hành chính để bị truy cứu trách nhiệm hình sự? Bài viết phân tích Điều 225 (quyền tác giả) và Điều 226 (quyền sở hữu công nghiệp) Bộ luật Hình sự: ngưỡng định lượng, điều kiện “đang được bảo hộ tại Việt Nam”, khái niệm “quy mô thương mại” và mức phạt hành chính tương ứng.
1. Xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ bị xử lý mấy cấp độ?
Điều 211, 212 Luật Sở hữu trí tuệ 50/2005/QH11 (sửa đổi mới nhất bởi Luật 07/2022/QH15, hiệu lực 01/01/2023) quy định hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ bị xử lý theo nhiều tầng: xử lý dân sự, hành chính; trường hợp có yếu tố cấu thành tội phạm thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự (Điều 212).
2. Điều 225: xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan
Điều 225 Bộ luật Hình sự (sửa gần nhất bởi khoản 52 Điều 1 Luật 12/2017/QH14, hiệu lực 01/01/2018):
- Khoản 1: phạt tiền 50–300 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm — không được phép của chủ thể quyền mà cố ý thực hiện một trong các hành vi: sao chép tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình; phân phối đến công chúng bản sao tác phẩm, bản ghi âm, bản ghi hình, xâm phạm quyền đang được bảo hộ tại Việt Nam, với quy mô thương mại HOẶC thu lợi bất chính 50 đến dưới 300 triệu HOẶC gây thiệt hại 100 đến dưới 500 triệu HOẶC hàng hóa vi phạm trị giá 100 đến dưới 500 triệu;
- Khoản 2: phạt tiền 300 triệu – 1 tỷ hoặc phạt tù 6 tháng – 3 năm — có tổ chức; phạm tội 02 lần trở lên; thu lợi bất chính từ 300 triệu trở lên; gây thiệt hại từ 500 triệu trở lên; hàng hóa vi phạm trị giá từ 500 triệu trở lên;
- Khoản 3 (hình phạt bổ sung): phạt tiền 20–200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1–5 năm;
- Khoản 4 (pháp nhân): phạt tiền 300 triệu – 1 tỷ (khoản 1, áp dụng khi pháp nhân đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về hành vi này mà còn vi phạm); 1–3 tỷ hoặc đình chỉ hoạt động 6 tháng – 2 năm (khoản 2); bổ sung 100–300 triệu, cấm kinh doanh, cấm hoạt động, cấm huy động vốn 1–3 năm.
3. Điều 226: xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp
Điều 226 Bộ luật Hình sự (sửa gần nhất bởi khoản 52 Điều 1 Luật 12/2017/QH14):
- Khoản 1: phạt tiền 50–500 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm — cố ý xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu hoặc chỉ dẫn địa lý đang được bảo hộ tại Việt Nam, đối tượng là hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, với quy mô thương mại HOẶC thu lợi bất chính 100 đến dưới 300 triệu HOẶC gây thiệt hại 200 đến dưới 500 triệu HOẶC hàng hóa vi phạm trị giá 200 đến dưới 500 triệu;
- Khoản 2: phạt tiền 500 triệu – 1 tỷ hoặc phạt tù 6 tháng – 3 năm — có tổ chức; phạm tội 02 lần trở lên; thu lợi bất chính từ 300 triệu trở lên; gây thiệt hại từ 500 triệu trở lên; hàng hóa vi phạm trị giá từ 500 triệu trở lên;
- Khoản 3 (hình phạt bổ sung): phạt tiền 20–200 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định 1–5 năm;
- Khoản 4 (pháp nhân): phạt tiền 500 triệu – 2 tỷ (khoản 1, áp dụng khi pháp nhân đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về hành vi này mà còn vi phạm); 2–5 tỷ hoặc đình chỉ hoạt động 6 tháng – 2 năm (khoản 2); bổ sung 100–500 triệu, cấm kinh doanh, cấm hoạt động, cấm huy động vốn 1–3 năm.
Điểm dễ nhầm: Điều 225 thu lợi bất chính từ 50 triệu, thiệt hại từ 100 triệu; Điều 226 thu lợi bất chính từ 100 triệu, thiệt hại từ 200 triệu. Luật 86/2025/QH15 không sửa đổi Điều 225, 226 — hai điều này giữ nguyên bản Luật 12/2017/QH14.
4. Ngưỡng hình sự: bao nhiêu tiền thì bị khởi tố?
Ngoài các ngưỡng định lượng nêu trên, cả hai điều luật đều có dấu hiệu định tính “quy mô thương mại” — có thể đưa vụ việc lên hình sự ngay cả khi giá trị hàng hóa thấp. Lưu ý: “quy mô thương mại” là khái niệm chưa có định nghĩa định lượng trong luật, việc đánh giá thuộc cơ quan tố tụng. Chỉ thị 02/CT-TTg ngày 30/01/2026 của Thủ tướng yêu cầu nghiên cứu sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng mở rộng phạm vi và nâng mức xử lý hình sự tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp — khung pháp lý có thể thay đổi trong tương lai.
5. Điều kiện “đang được bảo hộ tại Việt Nam” — điểm quyết định
Cả Điều 225 và Điều 226 đều đòi hỏi quyền tác giả/nhãn hiệu/chỉ dẫn địa lý phải “đang được bảo hộ tại Việt Nam”. Hệ quả thực tế:
- Nhãn hiệu nổi tiếng ở nước ngoài nhưng chưa đăng ký hoặc không được bảo hộ tại Việt Nam thì hành vi sử dụng không cấu thành Điều 225/226 (có thể xem xét Điều 192 nếu là hàng giả, hoặc pháp luật cạnh tranh, hành chính khác);
- Điều 226 đòi hỏi chủ thể thực hiện hành vi “cố ý” — yếu tố lỗi cố ý là bắt buộc;
- Việc sử dụng tác phẩm vào mục đích cá nhân, nghiên cứu, giảng dạy (Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ) không cấu thành xâm phạm.
6. Mức phạt hành chính
- Lĩnh vực sở hữu công nghiệp: Nghị định 99/2013/NĐ-CP (sửa bởi Nghị định 126/2021/NĐ-CP) — phạt tiền tối đa 250 triệu đồng (cá nhân) / 500 triệu đồng (tổ chức);
- Lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan: Nghị định 131/2013/NĐ-CP (sửa bởi Nghị định 28/2017/NĐ-CP, Nghị định 129/2021/NĐ-CP; văn bản hợp nhất 380/VBHN-BVHTTDL 2022).
7. Doanh nghiệp vi phạm: trách nhiệm của pháp nhân
Pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 4 Điều 225 (phạt tiền 300 triệu – 3 tỷ, đình chỉ hoạt động 6 tháng – 2 năm) và khoản 4 Điều 226 (phạt tiền 500 triệu – 5 tỷ, đình chỉ hoạt động 6 tháng – 2 năm), kèm các hình phạt bổ sung về cấm kinh doanh, cấm huy động vốn. Cá nhân trực tiếp thực hiện hành vi vẫn chịu trách nhiệm hình sự độc lập.
8. Phân biệt với tội sản xuất, buôn bán hàng giả (Điều 192)
Hàng giả mạo nhãn hiệu có thể đồng thời vi phạm Điều 192 (hàng giả) và Điều 226 (xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp). Việc định tội danh cụ thể thuộc thẩm quyền của cơ quan tố tụng căn cứ tính chất hành vi và chứng cứ từng vụ việc. Ngược lại, hàng “xách tay” chính hãng (nhập khẩu song song) không phải là xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp theo Điều 226 nếu hàng hóa là hàng thật.
9. Chủ thương hiệu cần làm gì khi bị xâm phạm?
- Thu thập, bảo quản chứng cứ về hành vi xâm phạm (sản phẩm, hóa đơn, quảng cáo, bài đăng);
- Yêu cầu giám định sở hữu trí tuệ để xác định phạm vi quyền và mức độ xâm phạm;
- Gửi yêu cầu chấm dứt hành vi xâm phạm; khiếu nại tới cơ quan có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính;
- Khởi kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại; tố giác tới cơ quan điều tra khi có dấu hiệu tội phạm.
Tham khảo thêm
Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.
