Tình huống: một ví điện tử lớn triển khai tính năng “trả sau”: người dùng được hạn mức 20 triệu đồng để mua sắm trên sàn TMĐT liên kết, trả góp không cần thẻ tín dụng. Ngân hàng Nhà nước đặt câu hỏi: ví điện tử có được cấp tín dụng không, và mô hình này cần giấy phép gì?
Nguyên tắc: chỉ tổ chức tín dụng được cấp tín dụng
Luật Các tổ chức tín dụng 32/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2024) quy định hoạt động ngân hàng — bao gồm cấp tín dụng — là ngành nghề kinh doanh có điều kiện, chỉ tổ chức tín dụng được Ngân hàng Nhà nước cấp phép mới được thực hiện. Ví điện tử, về bản chất pháp lý, là dịch vụ trung gian thanh toán (cũng là ngành nghề có điều kiện, do Ngân hàng Nhà nước cấp phép) — nhưng giấy phép trung gian thanh toán không bao gồm quyền cấp tín dụng. Một ví điện tử tự đứng ra cho người dùng “vay” để mua sắm mà không phải tổ chức tín dụng là hoạt động ngân hàng trái phép, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng và bị buộc chấm dứt.
Mô hình hợp tác được chấp nhận: fintech + tổ chức tín dụng
Thực tiễn thị trường vận hành mô hình hợp tác ba bên: ví điện tử/sàn TMĐT cung cấp nền tảng công nghệ, tiếp cận khách hàng và chấm điểm tín dụng sơ bộ; tổ chức tín dụng (ngân hàng, công ty tài chính tiêu dùng được cấp phép) là bên đứng tên cấp tín dụng, thẩm định, giải ngân và chịu trách nhiệm tuân thủ pháp luật về cấp tín dụng, lãi suất, báo cáo. Trong mô hình này, hợp đồng tín dụng được ký giữa người tiêu dùng và tổ chức tín dụng; ví điện tử chỉ là kênh phân phối. Điều kiện tiên quyết: tổ chức tín dụng đối tác phải có giấy phép hoạt động, và việc hợp tác phải bảo đảm minh bạch với người tiêu dùng về bên cho vay thực sự, lãi suất, phí — che giấu danh tính bên cho vay để tạo cảm giác “ví cho vay” là vi phạm nghĩa vụ minh bạch.
Người tiêu dùng cần biết gì?
Trước khi dùng ví trả sau, người tiêu dùng nên xác minh ba điều: một là đơn vị đứng tên cho vay trong hợp đồng là tổ chức tín dụng được cấp phép (tra cứu trên cổng thông tin của Ngân hàng Nhà nước); hai là tổng chi phí tín dụng (lãi suất + mọi loại phí) và cách tính khi trả chậm; ba là thông tin tín dụng của mình có được báo cáo lên CIC hay không. Khiếu nại về ví trả sau: trước hết tới đơn vị cung ứng dịch vụ (ví điện tử, tổ chức tín dụng) theo cơ chế giải quyết khiếu nại; nếu không thỏa đáng, phản ánh tới Ngân hàng Nhà nước (đối với nội dung thuộc quản lý ngân hàng) hoặc khởi kiện ra Tòa án.
Câu hỏi thường gặp
Ví điện tử cho “ứng tiền” mua sắm có phải là cho vay?
Tùy bản chất giao dịch. Nếu ví ứng trước tiền và người dùng hoàn trả sau có tính phí/lãi, đó là hoạt động cấp tín dụng và phải do tổ chức tín dụng thực hiện. Nếu chỉ là tính năng thanh toán (trích tiền từ tài khoản/ví của chính người dùng), đó vẫn là trung gian thanh toán.
Công ty fintech nước ngoài cung ứng trả sau tại Việt Nam?
Phải tuân thủ cùng nguyên tắc: hoạt động cấp tín dụng tại Việt Nam cần tổ chức tín dụng được cấp phép tại Việt Nam đứng tên. Fintech nước ngoài chỉ có thể tham gia với vai trò công nghệ, hợp tác với tổ chức tín dụng trong nước.
Lãi suất ví trả sau có bị khống chế 20%/năm?
Trần lãi suất 20%/năm của Bộ luật Dân sự 2015 áp dụng cho quan hệ vay dân sự; hoạt động cấp tín dụng của tổ chức tín dụng chịu sự điều chỉnh của Luật Các tổ chức tín dụng và quy định của Ngân hàng Nhà nước về lãi suất. Người tiêu dùng cần xem tổng chi phí thay vì chỉ nhìn con số “lãi suất” quảng cáo.