Tình huống: một nhà sản xuất nội thất Trung Quốc chuyển linh kiện bán thành phẩm sang công ty con tại Việt Nam, lắp ráp, đóng gói, dán nhãn ‘Made in Vietnam’ rồi xuất sang Mỹ. Theo khung thỏa thuận thương mại Mỹ–Việt ngày 02/7/2025, hàng hóa bị Washington xác định là transship bất hợp pháp chịu thuế 40% thay vì 20% — và Bộ Thương mại Mỹ có thể mở điều tra lẩn tránh làm đóng băng cả mô hình kinh doanh giữa chừng.
40% không phải biểu thuế — mà là rủi ro thực thi
Ngày 02/7/2025, Mỹ công bố thỏa thuận thương mại sơ bộ với Việt Nam: thuế 20% với hàng hóa có xuất xứ Việt Nam, 40% với hàng hóa bị xác định là transship qua Việt Nam, đổi lại hàng hóa Mỹ vào Việt Nam hưởng thuế 0%. Điểm then chốt với nhà đầu tư: mức 40% không tự động áp cho mọi lô hàng đi qua Việt Nam — nó nhắm vào hàng hóa bị Washington xác định là transship bất hợp pháp, tức chuyển tải mà không có hoặc có rất ít giá trị gia tăng thực tế tại Việt Nam.
Rủi ro thực tế nằm một tầng dưới tiêu đề báo chí: Hải quan Mỹ và Bộ Thương mại Mỹ áp dụng học thuyết lẩn tránh được phát triển từ các vụ chống bán phá giá, chống trợ cấp — thay đổi nhỏ, lắp ráp ở nước thứ ba, khai báo xuất xứ sai, mỗi hành vi đều có thể kích hoạt điều tra, truy thu thuế và phạt nhà nhập khẩu.
Việt Nam đang siết thực thi xuất xứ từ phía mình
Để giữ thỏa thuận, Việt Nam cam kết trấn áp gian lận xuất xứ. Reuters ngày 10/7/2025 đưa tin Chính phủ đang chuẩn bị nghị định mới quy định thêm các mức chế tài đối với gian lận xuất xứ, tăng cường kiểm tra xuất khẩu sang Mỹ — tập trung vào mặt hàng có nguy cơ gian lận thương mại và hàng hóa Trung Quốc đang bị Mỹ, EU áp biện pháp phòng vệ thương mại.
Với nhà đầu tư, điều này nghĩa là rủi ro kép: thực thi từ phía Mỹ cộng với thanh tra, chế tài từ phía Việt Nam. Chiến lược ‘dán nhãn lại tại Việt Nam’ giờ thất bại ở cả hai đầu.
Bàn đạp xuất khẩu đứng vững trông như thế nào
- Sản xuất thực chất tại Việt Nam: phải đáp ứng quy tắc xuất xứ áp dụng — chuyển đổi cơ bản hoặc ngưỡng hàm lượng giá trị khu vực — không phải chỉ đóng gói lại.
- Chuỗi cung ứng có hồ sơ: tờ khai nhập khẩu nguyên liệu, hồ sơ sản xuất, định mức vật tư, hạch toán chi phí chứng minh giá trị gia tăng tại Việt Nam.
- Giấy chứng nhận xuất xứ hợp lệ: cấp qua kênh đúng (cơ quan được Bộ Công Thương ủy quyền và VCCI), khớp với quy trình sản xuất thực tế.
- Rà soát lẩn tránh: đối chiếu sản phẩm với tiền lệ điều tra lẩn tránh của Bộ Thương mại Mỹ trước khi mở rộng quy mô — nhất là khi nguyên liệu đến từ nước đang bị Mỹ áp biện pháp phòng vệ thương mại.
Câu hỏi thường gặp
1. Mọi lô hàng qua Việt Nam đều chịu 40%?
Không. Mức 40% áp cho hàng hóa bị Mỹ xác định là transship bất hợp pháp; hàng có xuất xứ Việt Nam thực chất chịu 20% theo khung đã công bố.
2. Thế nào là transship bất hợp pháp?
Điển hình: hàng hóa cơ bản sản xuất ở nơi khác, chuyển qua Việt Nam rồi dán nhãn Việt Nam mà không có hoặc có rất ít chế biến thực tế — khác với việc dùng nguyên liệu ngoại nhập hợp lệ theo quy tắc xuất xứ.
3. Mỹ có thể điều tra sau khi hàng đã nhập?
Có — điều tra lẩn tránh có thể truy ngược, kèm truy thu thuế và phạt khai báo sai.
4. Việt Nam đang làm gì trong nước?
Chuẩn bị chế tài gian lận xuất xứ nghiêm hơn và tăng cường kiểm tra xuất khẩu, theo tài liệu Chính phủ tháng 7/2025 mà Reuters đưa tin.
5. Dùng linh kiện Trung Quốc lắp ráp tại Việt Nam có tự động thành transship?
Không. Dùng nguyên liệu ngoại nhập đúng quy tắc xuất xứ là thương mại bình thường; transship là hành vi lẩn tránh thuế qua xuất xứ giả. Nhầm lẫn hai khái niệm chỉ tạo thêm rủi ro không cần thiết.