Một chuyên gia sống 200 ngày mỗi năm tại Việt Nam, giữ căn nhà và gia đình ở nước nhà, rất dễ rơi vào tình trạng cả hai quốc gia đều coi là cư trú thuế theo luật của mình. Luật trong nước của hai bên không tự nhường nhau; kẻ phân xử là một bậc thang quy tắc nằm trong Điều 4 của hiệp định tránh đánh thuế hai lần, và bậc thang đó chỉ hoạt động dựa trên chứng cứ về đời sống thật của cá nhân.
Bậc thang tie-breaker: năm nấc xét lần lượt, không nhảy nấc
Điều khoản cư trú của các hiệp định tránh đánh thuế hai lần mà Việt Nam ký kết đặt ra một chuỗi xét duyệt có thứ tự cứng cho cá nhân bị hai nước cùng coi là cư trú. Nấc thứ nhất hỏi cá nhân có nhà ở thường trú tại đâu: nếu chỉ có ở một nước, cá nhân là cư trú của nước đó cho mục đích hiệp định; nếu có ở cả hai, chuyển xuống nấc thứ hai là trung tâm lợi ích sống, tức nước mà quan hệ cá nhân và quan hệ kinh tế của cá nhân gắn bó chặt hơn, xét tổng thể gia đình, tài sản, nguồn thu nhập và đời sống xã hội.
Nếu trung tâm lợi ích sống cũng không phân định được, nấc thứ ba xét nơi cư trú thường xuyên theo thói quen sinh sống; nấc thứ tư xét quốc tịch; và nếu vẫn hòa, nấc cuối cùng là thủ tục thỏa thuận chung giữa cơ quan có thẩm quyền hai nước. Điểm thực hành quan trọng là bậc thang này chỉ dùng để xác định cư trú cho mục đích áp dụng hiệp định: nó quyết định nước nào được đánh thuế từng khoản thu nhập theo các điều khoản phân bổ, chứ không tự nó thay đổi tình trạng cư trú theo luật trong nước cho mọi nghĩa vụ khác.
Đối đầu với phép thử cư trú trong nước của Việt Nam
Phía Việt Nam, Luật Thuế thu nhập cá nhân 109/2025/QH15 coi cá nhân là cư trú nếu hiện diện từ 183 ngày trở lên trong năm dương lịch hoặc trong 12 tháng liên tục, hoặc có nơi ở thường xuyên tại Việt Nam gồm nơi đăng ký thường trú hoặc nhà thuê có thời hạn. Một chuyên gia có hợp đồng thuê nhà dài hạn tại Việt Nam và hiện diện trên 183 ngày gần như chắc chắn là cư trú theo luật Việt Nam, đồng thời vẫn có thể là cư trú ở nước nhà nếu ở đó còn nhà ở thường trú và gia đình, và chính sự chồng lấn đó mở ra nhu cầu tie-breaker.
Hệ quả tiền tệ của việc phân định nằm ở phạm vi thu nhập chịu thuế: cá nhân cư trú tại Việt Nam theo kết quả hiệp định bị đánh thuế trên thu nhập toàn cầu với cơ chế khấu trừ thuế đã nộp ở nước ngoài theo hiệp định, trong khi nếu kết quả tie-breaker nghiêng về nước kia, Việt Nam thu hẹp quyền đánh thuế theo các điều khoản của hiệp định, thường chỉ giữ thuế trên thu nhập nguồn Việt Nam theo từng loại. Cùng một con người, cùng một năm thu nhập, hai kết quả tie-breaker cho ra hai hóa đơn thuế khác hẳn nhau.
Chứng cứ quyết định kết quả: đời sống thật được tài liệu hóa
Vì nấc trung tâm lợi ích sống là nấc quyết định trong đa số vụ việc thật, chứng cứ là tất cả. Nhóm chứng cứ gồm: hợp đồng thuê hoặc sở hữu nhà ở cả hai nước và thời hạn thực tế sử dụng; nơi cư trú của vợ chồng, con cái và trường học của con; tài sản, tài khoản và hoạt động kinh doanh ở mỗi nước; nguồn và nơi nhận thu nhập chính; số ngày hiện diện được chứng minh bằng dấu xuất nhập cảnh; và giấy chứng nhận cư trú của cả hai nước cho năm liên quan. Cơ quan thuế không phân xử theo tuyên bố mà theo bức tranh tổng thể các tài liệu này vẽ ra.
Thời điểm chuẩn bị chứng cứ là trước khi năm tính thuế kết thúc, không phải khi quyết toán bị truy vấn. Chuyên gia có đời sống hai nước nên duy trì một hồ sơ cư trú chạy liên tục gồm lịch hiện diện, chứng từ nhà ở và bản ghi các mốc đời sống ở mỗi nước; khi tranh chấp cư trú nổ ra, người có hồ sơ liên tục gần như luôn thắng người bắt đầu đi gom chứng cứ hồi tố, vì nhiều tài liệu như đăng ký tạm trú và lịch sử di chuyển không thể tạo lại một cách đáng tin sau khi sự việc đã qua.
Câu hỏi thường gặp
Cả Việt Nam và nước ngoài đều coi tôi là cư trú thuế thì sao?
Khi đó hiệp định tránh đánh thuế hai lần giữa Việt Nam và nước kia được kích hoạt để phân định một tình trạng cư trú duy nhất cho mục đích áp dụng hiệp định, theo bậc thang tie-breaker tại điều khoản cư trú của hiệp định. Kết quả phân định quyết định nước nào được đánh thuế từng khoản thu nhập của bạn theo các điều khoản phân bổ của hiệp định. Lưu ý kết quả này không tự xóa tình trạng cư trú theo luật trong nước của mỗi nước cho các nghĩa vụ ngoài phạm vi hiệp định, và trong thời gian chưa phân định, nghĩa vụ kê khai ở cả hai phía vẫn nên được duy trì đúng hạn.
Quy tắc nào quyết định nộp thuế ở đâu?
Bậc thang tie-breaker xét lần lượt không nhảy nấc: một, cá nhân có nhà ở thường trú ở nước nào; hai, nếu có ở cả hai thì trung tâm lợi ích sống ở đâu, xét tổng thể quan hệ gia đình, tài sản, kinh tế và xã hội; ba, nếu chưa phân định được thì nơi cư trú thường xuyên theo thói quen; bốn, quốc tịch; năm, nếu vẫn hòa thì cơ quan có thẩm quyền hai nước thỏa thuận theo thủ tục thỏa thuận chung. Nước thắng trong bậc thang được coi là nước cư trú cho mục đích hiệp định, và quyền đánh thuế từng khoản thu nhập đi theo các điều khoản phân bổ của hiệp định đó.
Cần chứng minh những gì?
Cần chứng minh đời sống thật bằng tài liệu ở cả hai nước: hợp đồng thuê hoặc giấy tờ sở hữu nhà và thời gian sử dụng thực tế; nơi ở của vợ chồng, con cái và trường học của con; tài sản, tài khoản và hoạt động kinh doanh tại mỗi nước; nguồn thu nhập chính và nơi nhận; số ngày hiện diện chứng minh bằng dấu xuất nhập cảnh; và giấy chứng nhận cư trú của cả hai nước cho năm liên quan. Chứng cứ nên được duy trì liên tục trong năm tính thuế thay vì gom hồi tố khi bị truy vấn, vì kết quả tie-breaker được quyết định bởi bức tranh tổng thể của các tài liệu này.
Bài viết liên quan
- Kịch bản ưu đãi thuế cho trung tâm dữ liệu (data center) của NĐT nước ngoài
- Thuê Big4 làm hồ sơ GloBE hay tự làm: so sánh chi phí và rủi ro
- Thanh lý tài sản khi giải thể: thuế GTGT, TNDN phát sinh
- Khóa sổ thuế khi giải thể doanh nghiệp FDI: xác nhận hoàn thành nghĩa vụ thuế
- Bán vốn cho quỹ đầu tư nước ngoài: thuế và thủ tục
Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.

