Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) là “tấm vé” giúp doanh nghiệp được hưởng thuế suất ưu đãi theo các FTA như EVFTA, CPTPP, RCEP, ACFTA. Nhưng một “tấm vé giả” có thể khiến doanh nghiệp trả giá rất đắt: phạt tiền 40–80 triệu đồng, tịch thu hàng hóa, truy thu thuế — thậm chí truy cứu hình sự. Bài viết phân tích khung xử lý theo Nghị định 169/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/7/2026).
1. Khung phạt hành chính: 40–80 triệu đồng + tịch thu
Điểm a khoản 7 Điều 12 Nghị định 169/2026/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 40.000.000 đồng đến 80.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng chứng từ, tài liệu giả mạo; sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp để khai, nộp, xuất trình cho cơ quan hải quan mà không bị truy cứu trách nhiệm hình sự. C/O giả là một dạng “chứng từ, tài liệu giả mạo”.
So sánh lịch sử: dưới Nghị định 128/2020/NĐ-CP (đã hết hiệu lực từ 01/7/2026), khung tương ứng là 50–70 triệu đồng — nay không còn áp dụng.
Ngoài phạt tiền, Điều 12 còn quy định:
- Khoản 8 — hình thức phạt bổ sung: (a) tịch thu tang vật vi phạm hành chính là hàng hóa đối với hành vi tại điểm a khoản 7 (bao gồm trường hợp dùng C/O giả); (b) tịch thu tang vật là chứng từ, tài liệu giả mạo, chứng từ, tài liệu không hợp pháp;
- Khoản 9 — khắc phục hậu quả: buộc nộp lại số tiền bằng trị giá tang vật đã bị tiêu thụ, tẩu tán, tiêu hủy trái quy định;
- Hệ quả về thuế: bị truy thu số thuế đã được hưởng ưu đãi không đúng — cơ quan hải quan bác bỏ trị giá ưu đãi, ấn định lại thuế theo thuế suất MFN/thông thường — cộng tiền chậm nộp theo Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15.
2. Ba tầng xử lý: hành chính → trốn thuế → hình sự
| Tầng | Điều kiện | Chế tài |
|---|---|---|
| Vi phạm hành chính | Sử dụng C/O giả nhưng chưa đủ yếu tố trốn thuế | Phạt 40–80 triệu + tịch thu hàng hóa và C/O giả + truy thu thuế thiếu theo Điều 10 (10%/20%) |
| Trốn thuế | Hành vi tại điểm a khoản 7 nhằm mục đích trốn thuế (Điều 12 khoản 10) | Xử phạt theo Điều 15: 01–03 lần số thuế trốn + buộc nộp đủ số thuế trốn. Nguyên tắc một hành vi — một chế tài cho cùng số thuế: không áp dụng đồng thời Điều 10 cho cùng số thuế thiếu |
| Hình sự | Có dấu hiệu tội phạm | Truy cứu theo Bộ luật Hình sự (xem mục 4) |
3. C/O giả hoàn toàn vs tẩy xóa, sửa chữa C/O
- C/O giả hoàn toàn (làm giả): áp dụng khung Điều 12 khoản 7 như trên;
- Tự ý tẩy xóa, sửa chữa C/O dẫn đến thiếu thuế: là hành vi trốn thuế theo điểm a khoản 1 Điều 15 (“tự ý tẩy xóa, sửa chữa chứng từ dẫn đến thiếu thuế”) — xử phạt 01–03 lần số thuế trốn;
- Tẩy xóa, sửa chữa nhưng KHÔNG dẫn đến thiếu thuế: bị xử phạt hành chính theo quy định tương ứng trong Nghị định 169/2026/NĐ-CP — mức cụ thể cần đối chiếu trực tiếp văn bản gốc, không áp dụng số liệu chưa được kiểm chứng;
- Khai sai xuất xứ (không phải giả mạo chứng từ): xử lý theo quy định về khai sai, tùy có dẫn đến thiếu thuế hay không.
4. Ranh giới hình sự: ba tội danh có thể
Điều 3 khoản 3 Nghị định 169/2026/NĐ-CP liệt kê các điều 188–196, 200 Bộ luật Hình sự làm mốc phân định xử phạt hành chính với truy cứu trách nhiệm hình sự. Với C/O giả, ba tội danh cần lưu ý:
- Điều 341 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) — tội làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức;
- Điều 200 — tội trốn thuế (khi số thuế trốn đạt ngưỡng hình sự);
- Điều 188 — tội buôn lậu (nếu gắn với hành vi qua biên giới, luồng lậu).
Khung hình phạt và ngưỡng định lượng cụ thể của từng tội danh cần đối chiếu trực tiếp Bộ luật Hình sự hiện hành, không suy đoán.
5. Khi C/O bị nghi ngờ: xác minh xuất xứ và quyền của doanh nghiệp
- Cơ quan hải quan tiến hành xác minh xuất xứ theo quy định về xác định xuất xứ hàng hóa xuất nhập khẩu (Thông tư 33/2023/TT-BTC; lưu ý Thông tư 124/2026/TT-BTC ngày 22/8/2026 bổ sung quy định về xác định xuất xứ — cần kiểm tra hiệu lực và mối quan hệ giữa hai văn bản trước khi viện dẫn);
- Doanh nghiệp có quyền giải trình, cung cấp chứng từ chứng minh xuất xứ hàng hóa;
- Không đồng ý với quyết định bác C/O hoặc quyết định ấn định thuế: có quyền khiếu nại theo Luật Khiếu nại 02/2011/QH13 (thời hiệu 90 ngày; đã được sửa bởi Luật 136/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2026) hoặc khởi kiện vụ án hành chính.
Về quy tắc xuất xứ và C/O ưu đãi theo từng FTA (EVFTA, CPTPP, RCEP, ACFTA…): áp dụng văn bản quy tắc xuất xứ riêng của từng hiệp định và thông tư hướng dẫn của Bộ Công Thương/Bộ Tài chính.
6. “Không biết C/O giả” có được miễn trách không?
Không có quy định miễn trách. Nguyên tắc: người khai hải quan tự chịu trách nhiệm về tính xác thực của chứng từ đã nộp, xuất trình (Thông tư 121/2025/TT-BTC nhấn mạnh: người khai tự chịu trách nhiệm về tính xác thực nội dung khai và chứng từ). Nghị định 169/2026/NĐ-CP không có quy định “miễn trách vì không biết” — đây chỉ là tình tiết được xem xét khi lượng hình, không phải căn cứ miễn xử phạt.
Vì vậy, doanh nghiệp cần chứng minh đã thực hiện thẩm tra hợp lý (due diligence) đối với C/O: kiểm tra tính hợp lệ về hình thức, đối chiếu thông tin với nhà cung cấp, lưu vết trao đổi — để được xem xét giảm nhẹ khi có vi phạm. Tuyệt đối không nên cho rằng “không biết thì không bị phạt”.
7. Phòng ngừa: kiểm tra C/O trước khi khai
- Kiểm tra tính xác thực của C/O với nhà xuất khẩu/nhà cung cấp ngay từ khâu đàm phán hợp đồng;
- Làm việc với nhà cung cấp uy tín, có lịch sử tuân thủ;
- Đối chiếu C/O với các chứng từ khác trong bộ hồ sơ (hóa đơn thương mại, vận đơn, phiếu đóng gói) để phát hiện mâu thuẫn;
- Khi có nghi ngờ, chủ động làm việc với cơ quan hải quan thay vì “liều” khai báo.
Câu hỏi thường gặp
Dùng C/O giả có bị mất quyền hưởng ưu đãi trong tương lai không?
Hiện chưa tìm thấy quy định trực tiếp về chế tài “mất quyền hưởng ưu đãi trong tương lai” — không nên khẳng định khi chưa có căn cứ. Hậu quả chắc chắn là phạt tiền, tịch thu và truy thu thuế của vụ việc hiện tại.
C/O bị tẩy xóa nhẹ, không ảnh hưởng thuế thì sao?
Vẫn là vi phạm hành chính và bị xử phạt theo Nghị định 169/2026/NĐ-CP; mức cụ thể cần đối chiếu văn bản gốc.
Nhà cung cấp nước ngoài đưa C/O giả, doanh nghiệp nhập khẩu có bị phạt không?
Có thể. Người khai hải quan tự chịu trách nhiệm về chứng từ đã xuất trình; nguồn gốc C/O từ nhà cung cấp không phải căn cứ miễn trách, chỉ là tình tiết xem xét khi xử lý.
Bài viết chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Trường hợp cụ thể nên tham khảo ý kiến luật sư hoặc cơ quan hải quan.
C/O của bạn đang bị nghi ngờ hoặc bị bác ưu đãi thuế? Liên hệ FLAT Law Firm: /lien-he/ — đội ngũ luật sư hơn 30 năm kinh nghiệm hỗ trợ xác minh xuất xứ, giải trình và khiếu nại quyết định ấn định thuế.