Trả lời ngắn: Điểm đ khoản 2 Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010 — phán quyết “trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam” — là căn cứ hủy mơ hồ nhất nhưng bị viện dẫn nhiều nhất. Tòa án chỉ được hủy khi đáp ứng đồng thời hai điều kiện theo hướng dẫn duy nhất hiện hành (điểm đ khoản 2 Điều 14 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP): (i) chỉ ra được phán quyết trái với một hoặc nhiều nguyên tắc cơ bản cụ thể liên quan đến việc giải quyết tranh chấp mà hội đồng trọng tài đã không thực hiện; và (ii) phán quyết xâm phạm nghiêm trọng lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các bên hoặc người thứ ba. Thiếu một điều kiện → không hủy. Ranh giới then chốt: “vi phạm pháp luật” không đồng nghĩa “trái nguyên tắc cơ bản”.
1. Vị trí của căn cứ này trong hệ thống hủy phán quyết
Đây là căn cứ duy nhất mang tính “lưới an toàn công cộng” (public policy) trong các căn cứ hủy phán quyết trọng tài — cho phép tòa án can thiệp vì lợi ích chung, vượt ra ngoài các lỗi thủ tục hay thẩm quyền thuần túy. Chính vì tính chất “lưới an toàn” này mà nó vừa quan trọng vừa dễ bị lạm dụng thành một cái cớ chung chung để tấn công bất kỳ phán quyết nào mình không đồng ý.
Về “nguyên tắc cơ bản”: Điều 4 Bộ luật Dân sự 2015 (số 91/2015/QH13) là điều quy định các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự. Án lệ 42/2021/AL của Hội đồng Thẩm phán TANDTC xác định nguyên tắc cơ bản là các nguyên tắc được ghi nhận trong Hiến pháp và các bộ luật quan trọng — bài viết chỉ tiếp cận án lệ này qua nguồn thứ cấp, nên không trích chi tiết khi chưa đọc toàn văn. Lưu ý: pháp luật không có danh sách đóng các “nguyên tắc cơ bản” — mọi liệt kê chỉ mang tính minh họa, tòa án diễn giải theo từng vụ việc.
2. “Bộ lọc kép”: hai điều kiện phải đồng thời thỏa mãn
Theo điểm đ khoản 2 Điều 14 NQ 01/2014/NQ-HĐTP (hiệu lực từ 02/7/2014, còn hiệu lực):
- Điều kiện 1: bên yêu cầu hủy phải chỉ ra được phán quyết có nội dung trái với một hoặc nhiều nguyên tắc cơ bản cụ thể mà hội đồng trọng tài đã không thực hiện khi ban hành phán quyết — nguyên tắc đó phải liên quan đến việc giải quyết tranh chấp, không phải nguyên tắc trừu tượng chung chung.
- Điều kiện 2: phán quyết xâm phạm nghiêm trọng lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của một hoặc các bên, người thứ ba.
NQ 01/2014 đưa ra 2 ví dụ minh họa: (1) các bên đã tự nguyện thỏa thuận hợp pháp nhưng hội đồng trọng tài không ghi nhận trong phán quyết → vi phạm nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận (Điều 11 Luật Thương mại 2005, Điều 4 BLDS); (2) phán quyết được lập do bị cưỡng ép, lừa dối, đe dọa, hối lộ → vi phạm nguyên tắc trọng tài viên độc lập, khách quan, vô tư (khoản 2 Điều 4 Luật Trọng tài thương mại).
3. Ranh giới then chốt: vi phạm pháp luật ≠ trái nguyên tắc cơ bản
Áp dụng sai một điều luật thông thường — ví dụ tính sai lãi suất — không đồng nghĩa với trái nguyên tắc cơ bản. Minh họa: Quyết định 1160/2021/QĐ-PQTT ngày 24/11/2021 của TAND TP.HCM đã bác yêu cầu hủy trong vụ tranh chấp về thuế GTGT trong giá chuyển nhượng — tòa xác định đó chỉ là tranh chấp về nội dung hợp đồng, không phải vấn đề nguyên tắc cơ bản. Bài viết trích đúng số hiệu, ngày và cơ quan ban hành, không suy diễn thêm tình tiết.
Thực tiễn đáng báo động: căn cứ này bị viện dẫn thường xuyên, nhưng nhiều quyết định hủy không chỉ rõ vi phạm nguyên tắc nào — bị đánh giá là thiếu thuyết phục; “trái nguyên tắc cơ bản” thường bị hiểu giản đơn thành “trái quy định pháp luật” (kể cả văn bản dưới luật) — trái tinh thần NQ 01/2014. Đáng lo hơn: quyết định hủy/không hủy phán quyết là chung thẩm (khoản 10 Điều 71 Luật Trọng tài thương mại) → áp dụng sai căn cứ này khó được sửa chữa. Đó là rủi ro lớn nhất của căn cứ mơ hồ nhất.
4. Checklist chứng minh cho hai bên
Bên yêu cầu hủy phải: chỉ ra nguyên tắc cơ bản cụ thể (không viện dẫn chung chung); chứng minh mối liên quan giữa nguyên tắc đó với việc giải quyết tranh chấp; chứng minh mức độ xâm phạm nghiêm trọng — kèm tài liệu, chứng cứ theo Điều 69, 70 Luật Trọng tài thương mại. Bên phản đối lập luận bám đúng “bộ lọc kép” của NQ 01/2014: hoặc nguyên tắc viện dẫn không cụ thể/không liên quan, hoặc không có xâm phạm nghiêm trọng — và nhấn mạnh ranh giới “vi phạm pháp luật ≠ trái nguyên tắc cơ bản”.
Thời hiệu yêu cầu hủy là 30 ngày kể từ ngày nhận được phán quyết trọng tài (Điều 69). Về thẩm quyền: Luật 81/2025/QH15 đã sửa khoản 3 Điều 7 Luật Trọng tài thương mại về thẩm quyền giải quyết yêu cầu hủy của một số Tòa án nhân dân cấp tỉnh (hiệu lực 01/7/2025) — danh sách tòa cụ thể do Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định, bài viết không liệt kê tên tòa khi chưa đối chiếu văn bản.
Bài viết này chỉ đào sâu đúng một căn cứ; phần chung về hủy phán quyết (các căn cứ còn lại, thủ tục) đã được bao quát ở bài viết khác. Khuyến nghị thực tiễn: bám sát ngôn ngữ NQ 01/2014 khi soạn đơn yêu cầu hoặc phản đối hủy — và vì quyết định hủy là chung thẩm, hãy chuẩn bị kỹ ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Trọng tài áp dụng sai luật thì có bị hủy vì “trái nguyên tắc cơ bản” không? Không tự động. Áp dụng sai một điều luật thông thường khác với trái nguyên tắc cơ bản — phải qua “bộ lọc kép” của NQ 01/2014.
“Nguyên tắc cơ bản” được quy định ở đâu? Điều 4 BLDS 2015 quy định các nguyên tắc cơ bản của pháp luật dân sự; Án lệ 42/2021/AL xác định đó là các nguyên tắc trong Hiến pháp và các bộ luật quan trọng. Không có danh sách đóng.
Quyết định hủy phán quyết trọng tài có kháng cáo được không? Không — quyết định hủy hoặc không hủy là chung thẩm (khoản 10 Điều 71 Luật Trọng tài thương mại).
Doanh nghiệp đang đối mặt với yêu cầu hủy phán quyết trọng tài, hoặc cần phản đối một yêu cầu hủy viện dẫn căn cứ “trái nguyên tắc cơ bản”? Liên hệ qua trang Liên hệ của FLAT Law Firm để được hỗ trợ.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý.
Nội dung pháp lý của bài viết do AI Legal Council của FLAT soát xét và trình chủ sở hữu phê duyệt trước khi công bố; đây không phải ý kiến của luật sư người thật và không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể.