FLAT LAW FIRM
Yêu cầu tư vấn

Đầu tư nước ngoài

Chương đầu tư CPTPP: bảo hộ nhà đầu tư Canada, Australia, Mexico tại Việt Nam

7 phút đọcFLAT LAW FIRM

Trả lời ngắn gọn: Nhà đầu tư từ Canada, Australia và Mexico — ba thành viên sáng lập CPTPP — được hưởng toàn bộ lớp bảo hộ của Chương 9 (Đầu tư) khi đầu tư vào Việt Nam: đối xử không kém nhà đầu tư trong nước, đối xử tối huệ quốc, tiêu chuẩn đối xử tối thiểu, bảo vệ khỏi trưng thu không bồi thường, quyền chuyển tiền tự do và cơ chế giải quyết tranh chấp nhà đầu tư – nhà nước (ISDS). CPTPP có hiệu lực với Việt Nam từ 14/01/2019; với Canada, Australia, Mexico từ 30/12/2018. Giữa Việt Nam và ba nước này không có thư song phương nào loại trừ ISDS, nên Chương 9 áp dụng đầy đủ — khác với một số cặp nước thành viên khác có thỏa thuận hạn chế ISDS.

Chương 9 CPTPP bảo hộ những gì

Chương 9 là “hiến pháp” bảo hộ đầu tư trong CPTPP. Các trụ cột chính mà nhà đầu tư Canada, Australia, Mexico được hưởng tại Việt Nam:

  • Đối xử quốc gia (Điều 9.4): Việt Nam không được đối xử với nhà đầu tư ba nước này kém thuận lợi hơn nhà đầu tư trong nước trong hoàn cảnh tương tự.
  • Đối xử tối huệ quốc (Điều 9.5): nhà đầu tư được hưởng mức đối xử tốt nhất mà Việt Nam dành cho nhà đầu tư của bất kỳ nước thứ ba nào.
  • Tiêu chuẩn đối xử tối thiểu (Điều 9.6): bao gồm đối xử công bằng, hợp lý và bảo hộ, an ninh đầy đủ theo tập quán quốc tế — “lưới an toàn” khi hành vi của cơ quan nhà nước bị cho là tùy tiện.
  • Chống trưng thu (Điều 9.8 và Phụ lục 9-B): Việt Nam không được quốc hữu hóa hay trưng thu khoản đầu tư, trực tiếp hay gián tiếp, trừ khi vì mục đích công cộng, không phân biệt đối xử, đúng thủ tục pháp luật và có bồi thường kịp thời, đầy đủ, hiệu quả. Phụ lục 9-B phân định ranh giới giữa trưng thu gián tiếp và quyền điều tiết chính đáng của nhà nước.
  • Chuyển tiền tự do (Điều 9.9): lợi nhuận, cổ tức, tiền bán thanh lý, tiền bồi thường được chuyển ra nước ngoài tự do, không chậm trễ.
  • Cấm yêu cầu thực hiện (Điều 9.10): Việt Nam không được áp đặt các điều kiện như tỷ lệ nội địa hóa bắt buộc hay cân bằng xuất nhập khẩu như điều kiện cho phép đầu tư.

Điểm khác biệt quan trọng: không có thư song phương hạn chế ISDS với ba nước này

CPTPP cho phép các nước thành viên ký thư song phương (side letters) điều chỉnh áp dụng ISDS. Thực tế, New Zealand đã ký thư song phương với Việt Nam, Australia, Malaysia, Brunei, Peru để hạn chế ISDS bắt buộc — riêng cặp New Zealand – Việt Nam, trọng tài ISDS chỉ tiến hành khi nước chủ nhà đồng ý cụ thể.

Ngược lại, giữa Việt Nam với Canada, Australia và Mexico không tồn tại thư song phương loại trừ hay hạn chế ISDS. Hệ quả thực tiễn: nhà đầu tư ba nước này có thể khởi kiện Việt Nam ra trọng tài quốc tế theo Điều 9.19 khi cho rằng Việt Nam vi phạm nghĩa vụ của Chương 9, sau khi đã qua giai đoạn tham vấn và thương lượng. Đây là điểm mạnh bảo hộ mà không phải cặp nước thành viên CPTPP nào cũng có.

Ba dòng vốn, ba mối quan tâm khác nhau

Dù cùng một Chương 9, nhà đầu tư mỗi nước thường quan tâm các điều khoản khác nhau:

  • Canada: thế mạnh khai khoáng, năng lượng, tài chính. Nhà đầu tư Canada quan tâm nhất điều khoản trưng thu (Điều 9.8) và tiêu chuẩn đối xử tối thiểu — vì dự án tài nguyên thường chịu rủi ro thay đổi chính sách thuế, phí.
  • Australia: giáo dục, năng lượng tái tạo, nông nghiệp công nghệ cao. Nhà đầu tư Australia chú trọng chuyển tiền tự do và bảo hộ khỏi các biện pháp tương đương trưng thu trong lĩnh vực đất đai, giấy phép.
  • Mexico: sản xuất, linh kiện điện tử — dòng vốn tận dụng chuỗi cung ứng CPTPP. Nhà đầu tư Mexico quan tâm đối xử quốc gia trong đấu thầu, cấp phép và cơ chế ISDS như “bảo hiểm” cho nhà máy đặt tại Việt Nam.

Giới hạn bảo hộ cần biết trước khi đầu tư

Chương 9 không phải “tấm khiên tuyệt đối”:

  1. Biện pháp không tương thích (Phụ lục I và II): Việt Nam được giữ lại một số biện pháp không phù hợp với nghĩa vụ đối xử quốc gia/MFN trong các lĩnh vực nhạy cảm đã liệt kê — nhà đầu tư phải tra cứu danh mục bảo lưu trước khi quyết định.
  2. Quyền điều tiết của nhà nước: các biện pháp vì sức khỏe cộng đồng, môi trường, an toàn — nếu không phân biệt đối xử và có cơ sở hợp lý — không bị coi là trưng thu gián tiếp (Phụ lục 9-B).
  3. ISDS có điều kiện thủ tục: phải qua tham vấn, thương lượng; có thời hiệu khởi kiện; và phán quyết trọng tài chỉ bồi thường thiệt hại, không buộc nhà nước sửa luật.
  4. Nghĩa vụ trong nước vẫn phải tuân thủ: giấy chứng nhận đăng ký đầu tư, điều kiện kinh doanh theo pháp luật Việt Nam là điều kiện tiên quyết — CPTPP không thay thế thủ tục đầu tư nội địa.

Checklist cho nhà đầu tư Canada, Australia, Mexico

  1. Xác định khoản đầu tư có thuộc định nghĩa “đầu tư” và nhà đầu tư có quốc tịch thuộc phạm vi Chương 9 không (cấu trúc sở hữu qua nước thứ ba cần rà soát kỹ điều khoản từ chối lợi ích).
  2. Tra cứu Phụ lục I/II của Việt Nam về biện pháp bảo lưu trong lĩnh vực dự định đầu tư.
  3. Hoàn tất thủ tục đầu tư trong nước (IRC, giấy phép chuyên ngành) — đây là “vé vào” trước khi nói đến bảo hộ hiệp định.
  4. Lưu trữ toàn bộ văn bản hành chính, quyết định ảnh hưởng đến dự án — là chứng cứ cốt lõi nếu sau này cần dùng ISDS.
  5. Đưa điều khoản giải quyết tranh chấp phù hợp vào hợp đồng với đối tác Việt Nam (trọng tài VIAC/SIAC cho tranh chấp hợp đồng; ISDS chỉ cho tranh chấp với nhà nước).

Câu hỏi thường gặp

Nhà đầu tư Canada kiện Việt Nam ra trọng tài quốc tế được không?
Được. Giữa Việt Nam và Canada không có thư song phương hạn chế ISDS, nên nhà đầu tư Canada có thể khởi kiện theo Điều 9.19 Chương 9 CPTPP nếu cho rằng Việt Nam vi phạm nghĩa vụ đầu tư, sau giai đoạn tham vấn và thương lượng.

CPTPP có hiệu lực với Việt Nam từ khi nào?
Từ 14/01/2019. Với Canada, Australia, Mexico — nhóm 6 nước phê chuẩn đầu tiên — hiệp định có hiệu lực từ 30/12/2018.

Trưng thu gián tiếp theo CPTPP là gì?
Là biện pháp của nhà nước tuy không tước quyền sở hữu danh nghĩa nhưng làm mất gần như toàn bộ giá trị kinh tế của khoản đầu tư. Phụ lục 9-B yêu cầu đánh giá từng trường hợp, và loại trừ các biện pháp điều tiết chính đáng vì lợi ích công cộng.

Nhà đầu tư Australia chuyển lợi nhuận về nước có bị hạn chế không?
Không, theo Điều 9.9, việc chuyển tiền (lợi nhuận, cổ tức, tiền thanh lý) được thực hiện tự do, không chậm trễ, trừ các trường hợp ngoại lệ hẹp như phá sản, thi hành án.

ISDS theo CPTPP có buộc Việt Nam sửa luật không?
Không. Trọng tài ISDS chỉ có thể tuyên bồi thường thiệt hại bằng tiền; không có thẩm quyền buộc nhà nước bị kiện sửa đổi hay bãi bỏ biện pháp.

Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng

Bài viết liên quan