Trong nhiều vụ tranh chấp thương mại đưa ra trọng tài — hàng hóa có đúng chất lượng cam kết không, tài sản tranh chấp trị giá bao nhiêu, thiệt hại thực tế là bao nhiêu — Hội đồng trọng tài thường không thể tự trả lời bằng kiến thức pháp lý mà phải nhờ đến ý kiến chuyên môn. Lúc này phát sinh hai câu hỏi thực tế: ai có quyền quyết định trưng cầu giám định/tham vấn chuyên gia, và chi phí do bên nào chịu — bên đề nghị tạm ứng trước hay phân bổ theo kết quả vụ kiện? Bài viết phân tích theo Luật Trọng tài thương mại và thực tiễn VIAC.
1. Ai quyết định trưng cầu giám định: Hội đồng trọng tài
Theo Điều 46 Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 (hiệu lực 01/01/2011; sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15 hiệu lực 01/7/2025, nhưng nội dung về giám định và chi phí không thay đổi), Hội đồng trọng tài (HĐTT) tự mình hoặc theo yêu cầu của một hoặc các bên có quyền trưng cầu giám định, định giá tài sản.
Điều này có nghĩa:
- Các bên không “chỉ định” trực tiếp giám định viên — việc lựa chọn tổ chức, cá nhân thực hiện giám định do HĐTT quyết định, trừ khi các bên có thỏa thuận khác hoặc quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài quy định khác;
- HĐTT có thể chủ động trưng cầu ngay cả khi không bên nào đề nghị, nếu thấy cần thiết để làm rõ sự thật;
- Quy định tương tự áp dụng cho việc tham vấn ý kiến chuyên gia — cần phân biệt “tham vấn chuyên gia” với “người làm chứng”: đây là hai chế định khác nhau, không được lẫn lộn.
2. Chi phí giám định theo hai tầng: tạm ứng và quyết toán
Điều 46 quy định rõ cơ chế chi phí gồm hai tầng:
- Tầng tạm ứng: phí giám định, định giá do bên yêu cầu tạm ứng, hoặc do HĐTT phân bổ ngay từ đầu;
- Tầng quyết toán: HĐTT có toàn quyền phân bổ lại chi phí này trong phán quyết.
Thực tiễn thường phân bổ theo kết quả vụ kiện — bên thua chịu — hoặc theo tỷ lệ thắng–thua, trừ khi các bên thỏa thuận khác. Vì vậy, khẳng định “bên yêu cầu giám định phải chịu toàn bộ phí” là sai: bên yêu cầu chỉ tạm ứng, còn việc ai chịu cuối cùng do HĐTT quyết định.
3. Nguyên tắc “bên thua chịu” và quyền phân bổ khác của HĐTT
Điều 34 Luật Trọng tài thương mại liệt kê phí trọng tài gồm: thù lao trọng tài viên; phí tham vấn chuyên gia và trợ giúp khác theo yêu cầu của HĐTT; phí hành chính; phí chỉ định trọng tài viên vụ việc; phí dịch vụ tiện ích khác. Khoản 3 Điều 34 quy định bên thua kiện chịu phí trọng tài, trừ khi các bên thỏa thuận khác, quy tắc tố tụng quy định khác, hoặc HĐTT phân bổ khác.
Điểm cần nhớ: khẳng định “bên thua kiện luôn chịu toàn bộ chi phí giám định” là sai tuyệt đối hóa — HĐTT có quyền phân bổ khác theo Điều 34.3, và tầng tạm ứng vẫn do bên yêu cầu chịu.
4. Lưu ý thực tiễn: biểu phí VIAC loại trừ chi phí giám định
Mặc dù Điều 34 liệt kê “phí tham vấn chuyên gia theo yêu cầu của HĐTT” là thành phần phí trọng tài, nhưng biểu phí của VIAC loại trừ chi phí giám định, định giá, tham vấn chuyên gia khỏi biểu phí chuẩn. Vì vậy cơ chế thực tế vận hành theo Điều 46 (tạm ứng + phân bổ) — không được viết “phí giám định đã gồm trong phí trọng tài VIAC”.
Theo Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 (hiệu lực 01/7/2026, thay thế bản 2017): chi phí giám định, định giá, tham vấn chuyên gia do bên yêu cầu nộp theo yêu cầu của Trung tâm; nếu không nộp đủ, HĐTT sẽ giải quyết vụ tranh chấp trên cơ sở hồ sơ hiện có. Bên đề nghị giám định vì thế phải cân nhắc kỹ chi phí/lợi ích trước khi đề nghị, và nên yêu cầu HĐTT ghi rõ trong quyết định trưng cầu: phạm vi giám định, tổ chức thực hiện, thời hạn và bên tạm ứng.
5. Giám định trong trọng tài khác giám định tư pháp tại Tòa án
HĐTT trưng cầu giám định theo Điều 46 Luật Trọng tài thương mại — không áp dụng máy móc quy định về trưng cầu giám định trong Bộ luật Tố tụng dân sự. Tòa án chỉ đóng vai trò hỗ trợ thu thập chứng cứ khi HĐTT hoặc các bên không tự thu thập được (Điều 46). Quan niệm “phải qua Tòa án mới giám định được” là sai.
6. Đừng bỏ qua thời hiệu khởi kiện trọng tài: 02 năm
Khi tư vấn khởi kiện trọng tài, phải lưu ý thời hiệu 02 năm theo Điều 33 Luật Trọng tài thương mại — khác với thời hiệu 03 năm đối với tranh chấp hợp đồng tại Tòa án (Điều 429 Bộ luật Dân sự). Bỏ qua thời hiệu này có thể khiến yêu cầu trọng tài bị bác ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bên yêu cầu giám định có phải chịu toàn bộ chi phí không?
Không. Bên yêu cầu chỉ tạm ứng trước; Hội đồng trọng tài sẽ phân bổ lại chi phí trong phán quyết, thường theo kết quả vụ kiện (Điều 46, khoản 3 Điều 34 Luật Trọng tài thương mại).
Các bên có được tự chỉ định giám định viên không?
Không. Việc lựa chọn tổ chức, cá nhân giám định do Hội đồng trọng tài quyết định, trừ khi các bên thỏa thuận khác hoặc quy tắc trung tâm quy định khác (Điều 46).
Không nộp đủ tạm ứng phí giám định thì sao?
Theo Quy tắc VIAC 2026, Hội đồng trọng tài sẽ giải quyết vụ tranh chấp trên cơ sở hồ sơ hiện có.
Quy tắc VIAC nào đang áp dụng về chi phí giám định?
Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026, hiệu lực từ 01/7/2026, thay thế bản 2017.
Nguồn trích dẫn
- Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 (hiệu lực 01/01/2011; sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2025): Điều 33 (thời hiệu), Điều 34 (phí trọng tài), Điều 46 (trưng cầu giám định, định giá);
- Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 (hiệu lực 01/7/2026, thay thế bản 2017): chi phí giám định, định giá, tham vấn chuyên gia;
- Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP — hướng dẫn thi hành Luật Trọng tài thương mại (còn hiệu lực).
Kết luận
Trong trọng tài thương mại, Hội đồng trọng tài là chủ thể quyết định việc trưng cầu giám định hay tham vấn chuyên gia — chủ động hoặc theo yêu cầu của các bên. Chi phí vận hành theo hai tầng: bên yêu cầu tạm ứng, HĐTT phân bổ lại trong phán quyết (thường theo kết quả vụ kiện, nhưng HĐTT có quyền phân bổ khác). Doanh nghiệp cần cân nhắc chi phí/lợi ích trước khi đề nghị giám định, vì không nộp đủ tạm ứng đồng nghĩa với việc HĐTT xử trên hồ sơ hiện có.
Doanh nghiệp của bạn đang chuẩn bị cho một vụ trọng tài có yếu tố chuyên môn phức tạp? Liên hệ FLAT Law Firm để được tư vấn.
Thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI soạn thảo, sẽ được AI Legal Council của FLAT Law Firm kiểm tra chất lượng trước khi xem xét đăng tải; không phải ý kiến tư vấn của luật sư người thật. Quy định pháp luật có thể thay đổi; bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành trước khi áp dụng.