Khi một mặt hàng bị áp thuế chống bán phá giá (CBPG) với mức thuế suất cao, động cơ “lẩn” thuế bằng cách gian lận xuất xứ xuất hiện gần như ngay lập tức: khai báo sai nước xuất xứ, chuyển tải hàng hóa qua nước thứ ba, hoặc gia công, lắp ráp sơ sài tại một nước không bị áp thuế để dán nhãn “made in” mới. Pháp luật Việt Nam xem đây là hành vi lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại và xử lý ở cả ba tầng: phòng vệ thương mại, hành chính và hình sự.
1. Gian lận xuất xứ để lẩn tránh thuế chống bán phá giá là gì?
Về bản chất, đây là hành vi khai báo sai nước xuất xứ của hàng hóa nhằm trốn tránh nghĩa vụ nộp thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp hoặc biện pháp tự vệ đang áp dụng đối với hàng hóa có xuất xứ từ một nước cụ thể. Các hình thức phổ biến gồm:
- Khai sai nước xuất xứ trên tờ khai hải quan và chứng từ, ghi xuất xứ của nước không bị áp thuế CBPG trong khi hàng hóa thực tế có xuất xứ từ nước đang bị áp thuế;
- Chuyển tải bất hợp pháp: đưa hàng hóa từ nước bị áp thuế qua một hoặc nhiều nước trung gian rồi xuất sang Việt Nam, tạo vỏ bọc xuất xứ mới;
- Gia công, lắp ráp sơ sài tại nước thứ ba: thực hiện công đoạn đơn giản, giá trị gia tăng thấp tại nước không bị áp thuế để “rửa” xuất xứ, rồi ghi nhãn “made in” nước đó.
Điểm chung của các hình thức này là động cơ lẩn tránh thuế CBPG — đây chính là ranh giới phân biệt với hành vi giả mạo chứng từ xuất xứ nói chung.
2. Tầng 1: Cơ chế chống lẩn tránh của pháp luật phòng vệ thương mại
Khung pháp lý về phòng vệ thương mại của Việt Nam nằm trong Luật Quản lý ngoại thương 05/2017/QH14 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2018, còn hiệu lực) — Chương IV của Luật này quy định về các biện pháp phòng vệ thương mại gồm chống bán phá giá, chống trợ cấp và tự vệ. Lưu ý: không tồn tại một “Luật Phòng vệ thương mại” riêng; mọi trích dẫn cần ghi đúng số hiệu 05/2017/QH14.
Văn bản hướng dẫn chi tiết hiện hành là Nghị định 86/2025/NĐ-CP (ban hành ngày 11/4/2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2025), thay thế Nghị định 10/2018/NĐ-CP, cùng với Thông tư 26/2025/TT-BCT hướng dẫn chi tiết (thay thế Thông tư 37/2019/TT-BCT). Doanh nghiệp cần cập nhật các văn bản mới này, không áp dụng các văn bản đã hết hiệu lực.
Theo Nghị định 86/2025/NĐ-CP, Điều 81 quy định các hình thức lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Trường hợp lẩn tránh thông qua sản xuất, lắp ráp tại nước thứ ba bị coi là lẩn tránh khi đồng thời đáp ứng bốn điều kiện:
- Giá xuất khẩu hàng hóa từ nước thứ ba vào Việt Nam thấp hơn giá thông thường trong thời kỳ điều tra ban đầu;
- Khối lượng hoặc số lượng hàng hóa nhập khẩu gia tăng đáng kể sau khi Bộ trưởng Bộ Công Thương quyết định điều tra hoặc áp dụng biện pháp ban đầu;
- Nguyên vật liệu, linh kiện có xuất xứ từ nước đang bị áp thuế chiếm ít nhất 60% tổng giá trị nguyên vật liệu của hàng hóa;
- Hàng hóa được xác định là không có xuất xứ từ nước thứ ba theo quy tắc xuất xứ không ưu đãi.
Ngoài ra, Điều 84 của Nghị định quy định về hành vi lẩn tránh thông qua việc thay đổi không đáng kể hàng hóa. Về trình tự, Bộ Công Thương có thể quyết định điều tra khi có dấu hiệu lẩn tránh (thẩm định hồ sơ trong thời hạn 45 ngày theo khoản 2 Điều 88) và áp dụng biện pháp chống lẩn tránh, trong đó có việc mở rộng thuế chống bán phá giá sang hàng hóa bị xác định là lẩn tránh.
3. Tầng 2: Nghĩa vụ chứng minh xuất xứ, truy thu thuế và xử phạt hành chính
Song song với cơ chế chống lẩn tránh, nhà nhập khẩu có nghĩa vụ chứng minh xuất xứ của hàng hóa. Theo khoản 1 Điều 26 Nghị định 31/2018/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 08/3/2018, còn hiệu lực), điểm c quy định: đối với hàng hóa thuộc diện Việt Nam thông báo đang trong thời điểm áp dụng thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp, các biện pháp tự vệ, biện pháp hạn ngạch thuế quan hoặc biện pháp hạn chế số lượng, người nhập khẩu phải nộp chứng từ chứng nhận xuất xứ cho cơ quan hải quan. Không chứng minh được xuất xứ hợp lệ, hàng hóa có thể bị áp mức thuế phòng vệ thương mại cao nhất.
Khi phát hiện gian lận, cơ quan có thẩm quyền thực hiện truy thu thuế, ấn định thuế đối với số thuế chống bán phá giá đã bị lẩn tránh, đồng thời xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan theo Nghị định 169/2026/NĐ-CP (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, thay thế Nghị định 128/2020/NĐ-CP). Doanh nghiệp cần đối chiếu toàn văn Nghị định 169/2026/NĐ-CP để xác định hành vi và mức xử phạt áp dụng cho từng trường hợp cụ thể.
4. Tầng 3: Truy cứu trách nhiệm hình sự
Với các vụ việc có tính chất, mức độ nghiêm trọng, hành vi gian lận xuất xứ để lẩn tránh thuế CBPG có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), cụ thể:
- Điều 188 (tội buôn lậu): hành vi buôn bán qua biên giới trái pháp luật — bao gồm khai báo gian dối, giả mạo giấy tờ về xuất xứ hàng hóa — với hàng hóa trị giá từ 100 triệu đồng trở lên có thể bị phạt tiền từ 50 triệu đồng đến 5 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm tùy theo khung hình phạt. Pháp nhân thương mại phạm tội có thể bị phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 7 tỷ đồng hoặc bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn;
- Điều 200 (tội trốn thuế): được áp dụng khi hành vi gian lận dẫn đến trốn thuế đạt ngưỡng định lượng theo quy định. Doanh nghiệp cần đối chiếu văn bản Bộ luật Hình sự hiện hành để xác định ngưỡng và khung hình phạt cụ thể.
Lưu ý: Luật số 86/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự (trong đó bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội danh) không làm thay đổi các quy định tại Điều 188 và Điều 200 nêu trên.
5. Vai trò của cơ quan hải quan trong phát hiện gian lận xuất xứ
Cơ quan hải quan thực hiện kiểm tra, xác minh xuất xứ hàng hóa theo Thông tư 33/2023/TT-BTC (Điều 20 và Điều 21). Khi phát hiện dấu hiệu gian lận xuất xứ hoặc chuyển tải bất hợp pháp, cơ quan hải quan có thể từ chối chứng từ chứng nhận xuất xứ, áp thuế phòng vệ thương mại theo đúng quy định, đồng thời phối hợp với Bộ Công Thương (Cục Phòng vệ thương mại) và cơ quan điều tra để xử lý. Căn cứ về thủ tục hải quan là Luật Hải quan 54/2014/QH13, hiện vẫn còn hiệu lực.
6. Vụ việc thực tiễn: vụ AC03.AD20 đang được điều tra
Một ví dụ thực tiễn cho thấy cơ chế chống lẩn tránh đang được vận hành: Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) đang tiến hành điều tra chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại đối với một số sản phẩm thép cán nóng có xuất xứ từ Trung Quốc (vụ việc AC03.AD20, theo Thông báo số 266/TB-PVTM của Cục Phòng vệ thương mại). Vụ việc hiện vẫn đang trong quá trình điều tra; mọi đánh giá về kết quả tại thời điểm này đều là suy đoán và không có cơ sở. Bài viết không nêu tên bất kỳ doanh nghiệp cụ thể nào liên quan đến vụ việc đang điều tra.
7. Khuyến nghị phòng ngừa cho doanh nghiệp làm ăn chân chính
- Lưu trữ đầy đủ, có hệ thống chứng từ chứng minh xuất xứ: C/O, hồ sơ quy trình sản xuất, nguồn gốc nguyên vật liệu, hợp đồng mua bán qua các khâu;
- Kiểm soát chuỗi cung ứng: không mua hàng qua trung gian không minh bạch về xuất xứ; yêu cầu nhà cung cấp cam kết và cung cấp chứng từ xuất xứ rõ ràng;
- Khai báo trung thực nước xuất xứ trên tờ khai và chứng từ; khi cơ quan hải quan đặt nghi vấn, chủ động hợp tác, cung cấp tài liệu chứng minh;
- Theo dõi các quyết định điều tra, áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại của Bộ Công Thương đối với nhóm hàng mình kinh doanh để chủ động tuân thủ.
Câu hỏi thường gặp
Hàng hóa đã lắp ráp tại nước thứ ba có bị coi là lẩn tránh thuế CBPG không?
Không phải mọi trường hợp lắp ráp tại nước thứ ba đều bị coi là lẩn tránh. Chỉ khi đồng thời đáp ứng bốn điều kiện nêu tại Điều 81 Nghị định 86/2025/NĐ-CP (giá xuất khẩu thấp hơn giá thông thường, lượng nhập khẩu tăng đáng kể, nguyên vật liệu từ nước bị áp thuế chiếm ít nhất 60%, và hàng hóa không có xuất xứ nước thứ ba theo quy tắc xuất xứ không ưu đãi) thì mới bị xác định là lẩn tránh.
Không chứng minh được xuất xứ thì bị xử lý thế nào?
Theo khoản 1 Điều 26 Nghị định 31/2018/NĐ-CP, với hàng hóa đang trong diện áp dụng thuế chống bán phá giá, nhà nhập khẩu phải nộp chứng từ chứng nhận xuất xứ. Không chứng minh được xuất xứ hợp lệ có thể dẫn đến việc bị áp mức thuế phòng vệ thương mại cao nhất, bên cạnh nguy cơ bị truy thu và xử phạt.
Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Doanh nghiệp có vụ việc cụ thể liên quan đến xuất xứ hàng hóa và biện pháp phòng vệ thương mại nên tham khảo ý kiến luật sư trước khi hành động. Liên hệ FLAT Law Firm: liên hệ tại đây.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.
