Tình huống: giám đốc một công ty FDI ký hợp đồng thuê văn phòng 10 năm với một công ty mà vợ ông ta làm chủ — giá thuê cao hơn mặt bằng 40%. Không một tờ trình, không một dòng kê khai lợi ích liên quan nào được đưa ra HĐQT. Cổ đông nhỏ phát hiện khi thấy tên công ty cho thuê trùng họ với giám đốc. Giao dịch này có “sống” được không?
Hai nghĩa vụ bị vi phạm cùng lúc
Luật Doanh nghiệp 2020 đặt ra hai lớp nghĩa vụ với giao dịch bên liên quan (còn hiệu lực tại ngày viết 19/10/2026): lớp công bố — Điều 164 buộc người quản lý phải kê khai với công ty các lợi ích có liên quan của mình và người có liên quan (kê khai lần đầu khi nhậm chức và cập nhật khi có thay đổi); và lớp chấp thuận — Điều 167 yêu cầu hợp đồng, giao dịch với người có liên quan phải được chấp thuận: hội đồng quản trị chấp thuận nếu giá trị dưới 35% tổng tài sản, đại hội đồng cổ đông quyết định nếu từ 35% trở lên, và người có lợi ích liên quan không được biểu quyết.
Trong tình huống trên, giám đốc vi phạm cả hai: không kê khai vợ là chủ bên cho thuê (vi phạm Điều 164), và ký hợp đồng 10 năm giá cao mà không xin chấp thuận (vi phạm Điều 167).
Bốn hậu quả pháp lý
- Giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu: hợp đồng được giao kết vi phạm quy định bắt buộc của luật về chấp thuận giao dịch với người có liên quan là căn cứ để yêu cầu tòa án tuyên vô hiệu. Vô hiệu thì các bên hoàn trả cho nhau những gì đã nhận (Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015).
- Bồi thường liên đới và hoàn trả lợi ích: khoản 4 Điều 167 quy định hợp đồng, giao dịch ký kết không đúng quy định gây thiệt hại cho công ty thì người ký và người có liên quan phải liên đới bồi thường thiệt hại và hoàn trả cho công ty các lợi ích đã thu được. Chênh lệch 40% giá thuê trong 10 năm là con số bồi thường cụ thể.
- Trách nhiệm người quản lý: song song, giám đốc vi phạm nghĩa vụ trung thực, không tư lợi tại Điều 165 — cổ đông từ 01% có thể khởi kiện phái sinh theo Điều 166.
- Rủi ro hình sự: nếu có dấu hiệu cố ý gây thiệt hại để tư lợi với số tiền lớn, vụ việc có thể chuyển sang điều tra hình sự (lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản — Điều 175 BLHS — tùy cấu thành cụ thể).
Cổ đông phát hiện thì làm gì
- Yêu cầu ban kiểm soát kiểm tra ngay (cổ đông từ 05% theo khoản 2 Điều 115).
- Yêu cầu tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời: tạm dừng thực hiện hợp đồng để chặn thiệt hại tiếp diễn trong lúc chờ xét xử.
- Khởi kiện yêu cầu tuyên bố giao dịch vô hiệu và đòi bồi thường, hoàn trả lợi ích.
- Về lâu dài: đưa quy chế giao dịch với người có liên quan vào quy chế quản trị nội bộ — mọi giao dịch trên một ngưỡng giá trị đều phải kê khai và xin chấp thuận bằng văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Giao dịch với công ty của vợ giám đốc mà không kê khai thì sao?
Vi phạm nghĩa vụ kê khai lợi ích liên quan (Điều 164) và nghĩa vụ xin chấp thuận (Điều 167 Luật Doanh nghiệp 2020). Giao dịch có thể bị tuyên vô hiệu; người ký và bên liên quan liên đới bồi thường và hoàn trả lợi ích (khoản 4 Điều 167).
Ngưỡng nào thì giao dịch bên liên quan phải ra ĐHĐCĐ?
Từ 35% tổng giá trị tài sản ghi trên báo cáo tài chính gần nhất trở lên thì do Đại hội đồng cổ đông chấp thuận; dưới 35% do Hội đồng quản trị chấp thuận (Điều 167).
Người có lợi ích liên quan có được biểu quyết chấp thuận không?
Không. Điều 167 quy định thành viên HĐQT/cổ đông có lợi ích liên quan đến hợp đồng, giao dịch không có quyền biểu quyết việc chấp thuận.
Làm sao phòng ngừa giao dịch bên liên quan “chui”?
Ban hành quy chế nội bộ: mọi người quản lý kê khai lợi ích liên quan định kỳ; mọi giao dịch với bên liên quan trên ngưỡng nhất định phải có tờ trình, thẩm định giá độc lập và chấp thuận bằng văn bản của cấp có thẩm quyền.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng. Nội dung do AI Legal Council của FLAT Law Firm biên soạn, chỉ mang tính tham khảo chung, chưa được luật sư người thật rà soát cho trường hợp cụ thể của quý khách.