Hủy hoại đất — làm mất tầng đất canh tác, đổ chất thải làm thay đổi lớp mặt đất nông nghiệp, gây xói mòn, bạc màu đến mức mất khả năng sử dụng — là hành vi vi phạm bị xử phạt riêng với khung riêng trong Nghị định 123/2024. Với doanh nghiệp FDI thuê đất, rủi ro không chỉ đến từ hành vi của chính mình: bên thuê có thể bị liên đới khi nhà thầu, đối tác gây ô nhiễm, hủy hoại trên diện tích đất mình đang thuê.
Hành vi nào bị coi là hủy hoại đất?
Điều 14 Nghị định 123/2024/NĐ-CP (hiệu lực 04/10/2024, thay thế Nghị định 91/2019/NĐ-CP; đã được sửa đổi bởi Nghị định 281/2026/NĐ-CP) liệt kê các hành vi làm suy giảm chất lượng đất: làm mất hoặc giảm độ dày tầng đất đang canh tác; làm thay đổi lớp mặt của đất sản xuất nông nghiệp bằng các loại vật liệu, chất thải hoặc đất lẫn cát, sỏi, đá hay loại đất có thành phần khác với loại đất đang sử dụng; gây bạc màu, gây xói mòn, rửa trôi đất nông nghiệp dẫn đến làm mất hoặc giảm khả năng sử dụng đất đã được xác định. Trong thực tế dự án FDI, các dạng phổ biến là: san lấp mặt bằng làm mất lớp đất mặt màu mỡ, đổ phế thải xây dựng lên đất nông nghiệp thuê tạm, xả thải gây ô nhiễm khiến đất mất khả năng canh tác.
Mức phạt và biện pháp khắc phục hậu quả
Điều 14 quy định phạt tiền theo diện tích đất bị hủy hoại: từ 2 triệu đồng (diện tích dưới 0,05 ha) đến 100 triệu đồng (diện tích từ 01 ha trở lên), qua các nấc 0,05–dưới 0,1 ha; 0,1–dưới 0,5 ha; 0,5–dưới 01 ha. Theo khoản 2 Điều 5, tổ chức vi phạm bị phạt gấp 02 lần cá nhân — doanh nghiệp FDI chịu khung 4–200 triệu đồng. Kèm theo là biện pháp khắc phục hậu quả: buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm — với đất bị hủy hoại, đây thường là nghĩa vụ tốn kém nhất (vận chuyển đất mặt mới, xử lý ô nhiễm, cải tạo đất), chi phí có thể gấp hàng chục lần tiền phạt. Ngoài xử phạt hành chính, người gây ô nhiễm, hủy hoại đất còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội gây ô nhiễm môi trường hoặc hủy hoại tài sản trong các trường hợp nghiêm trọng, và phải bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự.
Trách nhiệm của doanh nghiệp FDI thuê đất
Bên thuê đất có nghĩa vụ bảo vệ, không làm hủy hoại đất trong thời gian thuê — nghĩa vụ này tồn tại độc lập với việc ai trực tiếp gây ra hành vi. Do đó: một, đưa điều khoản bảo vệ đất vào hợp đồng với nhà thầu thi công (cấm đổ thải bừa bãi, quy định vị trí tập kết vật liệu, chế tài phạt vi phạm); hai, giám sát và lập biên bản hiện trạng đất định kỳ để xác định thời điểm, chủ thể gây hủy hoại; ba, khi phát hiện đất bị hủy hoại (dù do mình hay bên thứ ba), chủ động báo cáo cơ quan quản lý đất đai và khắc phục ngay — tự nguyện khắc phục là tình tiết giảm nhẹ quan trọng; bốn, khi kết thúc thuê, bàn giao đất trong tình trạng không bị suy giảm chất lượng so với khi nhận, nếu không sẽ bị bên cho thuê đòi bồi thường theo hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
1. Làm hủy hoại đất (ô nhiễm, xói mòn) bị phạt bao nhiêu?
Theo Điều 14 Nghị định 123/2024 (đã sửa bởi Nghị định 281/2026): phạt 2–100 triệu đồng theo diện tích (cá nhân); tổ chức bị phạt gấp đôi, tức 4–200 triệu đồng. Kèm biện pháp buộc khôi phục tình trạng ban đầu của đất.
2. Doanh nghiệp thuê đất có trách nhiệm gì khi đất bị hủy hoại?
Bên thuê có nghĩa vụ bảo vệ đất trong thời gian thuê. Phải đưa điều khoản bảo vệ đất vào hợp đồng với nhà thầu, giám sát hiện trạng định kỳ, chủ động báo cáo và khắc phục khi phát hiện; khi kết thúc thuê phải bàn giao đất không bị suy giảm chất lượng.
3. Gây ô nhiễm đất có bị truy cứu trách nhiệm hình sự?
Có thể, trong các trường hợp nghiêm trọng (gây ô nhiễm môi trường hoặc hủy hoại tài sản theo Bộ luật Hình sự), ngoài xử phạt hành chính và nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự.
4. Khắc phục đất bị hủy hoại tốn bao nhiêu, ai trả?
Chi phí khôi phục (vận chuyển đất mặt, xử lý ô nhiễm, cải tạo) thường gấp hàng chục lần tiền phạt. Người thực hiện hành vi hủy hoại chịu chi phí; nếu do nhà thầu của bên thuê gây ra, bên thuê chịu trách nhiệm trước pháp luật và đòi lại nhà thầu theo hợp đồng.
Điểm mấu chốt cho nhà đầu tư
- Điều 14 NĐ 123/2024: hủy hoại đất phạt 2–100 triệu (cá nhân), tổ chức gấp đôi; buộc khôi phục tình trạng ban đầu.
- Các dạng FDI thường gặp: san lấp mất lớp đất mặt, đổ phế thải xây dựng, xả thải gây ô nhiễm.
- Bên thuê có nghĩa vụ bảo vệ đất độc lập — đưa điều khoản bảo vệ đất vào hợp đồng nhà thầu, giám sát định kỳ.
- Chi phí khôi phục thường gấp hàng chục lần tiền phạt; trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu hình sự.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng. Nội dung chỉ mang tính tham khảo pháp lý, không thay thế tư vấn luật sư cho trường hợp cụ thể.
