Câu trả lời ngắn: Có — pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự
Nhiều chủ doanh nghiệp vẫn nghĩ trách nhiệm hình sự với hành vi khai thác khoáng sản trái phép chỉ áp dụng cho cá nhân trực tiếp đào, hút, xúc khoáng sản. Thực tế, Điều 227 Bộ luật Hình sự 2015 (BLHS) dành một khoản riêng (khoản 4) cho pháp nhân thương mại, với mức phạt tiền lên tới 7 tỷ đồng và hình phạt đình chỉ hoạt động có thời hạn 06 tháng đến 03 năm. Nói cách khác: công ty tổ chức khai thác “chui” hoàn toàn có thể bị truy cứu hình sự, độc lập với việc giám đốc hay người điều hành có bị truy cứu hay không (Điều 75 BLHS: TNHS của pháp nhân không loại trừ TNHS của cá nhân).
Bài viết này hệ thống: (1) thế nào là “trái phép” theo Điều 227; (2) khung hình phạt với cá nhân; (3) trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp; (4) căn cứ pháp lý hiện hành về cấp phép khai thác; (5) ranh giới xử phạt hành chính — hình sự.
Văn bản áp dụng: BLHS theo văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH (05/9/2025), hợp nhất Luật 12/2017/QH14, Luật 59/2024/QH15 và Luật 86/2025/QH15 — còn hiệu lực tại thời điểm viết (14/10/2026).
1. “Trái phép” trong Điều 227 BLHS là gì?
Tội danh đầy đủ là “Tội vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên” (Điều 227 BLHS). Hành vi “trái phép” được hiểu là khai thác không có giấy phép hoặc không đúng nội dung giấy phép đã được cấp.
Phạm vi áp dụng rộng: hành vi thực hiện trên đất liền, hải đảo, nội thủy, lãnh hải, vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa và vùng trời của Việt Nam.
Lưu ý quan trọng: Điều 227 không bị Luật 86/2025/QH15 sửa đổi (Luật 86/2025/QH15 không đưa Điều 227 vào danh sách điều sửa) — các khung phạt dưới đây là bản sau hợp nhất, ổn định.
2. Khung hình phạt đối với cá nhân
Khung 1 — phạt tiền 300 triệu đến 1,5 tỷ đồng hoặc phạt tù 06 tháng đến 03 năm, khi thuộc một trong các trường hợp: thu lợi bất chính từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng; khoáng sản khai thác trị giá từ 500 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên; đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Khung 2 — phạt tiền 1,5 tỷ đến 5 tỷ đồng hoặc phạt tù 02 năm đến 07 năm, khi: thu lợi bất chính 500 triệu đồng trở lên; khoáng sản khai thác trị giá 1 tỷ đồng trở lên; có tổ chức; gây sự cố môi trường; làm chết người.
Hình phạt bổ sung (khoản 3): phạt tiền 50 triệu đến 500 triệu đồng.
3. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm hình sự thế nào? — Điều 227 khoản 4
Đây là trọng tâm cần nắm. Điều 76 BLHS liệt kê Điều 227 trong danh sách tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự. Điều kiện áp dụng theo Điều 75 BLHS: hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân và có sự chỉ đạo hoặc chấp thuận của pháp nhân.
Mức phạt dành riêng cho pháp nhân (khoản 4 Điều 227):
- Điểm a khoản 4: thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 và đạt ngưỡng dành cho pháp nhân — ví dụ thu lợi bất chính từ 300 triệu đến dưới 500 triệu đồng; khoáng sản trị giá từ 700 triệu đến dưới 1 tỷ đồng; gây thương tích với tỷ lệ tổn thương cơ thể 61% trở lên — thì bị phạt tiền từ 1,5 tỷ đến 3 tỷ đồng.
- Điểm b khoản 4: thuộc trường hợp quy định tại khoản 2 — phạt tiền từ 3 tỷ đến 7 tỷ đồng hoặc đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 06 tháng đến 03 năm.
- Điểm c khoản 4 (hình phạt bổ sung): phạt tiền từ 100 triệu đến 500 triệu đồng; cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực nhất định hoặc cấm huy động vốn từ 01 năm đến 03 năm.
Một điểm doanh nghiệp thường bỏ sót: theo Điều 75 BLHS, việc pháp nhân bị truy cứu không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân — giám đốc, người điều hành trực tiếp vẫn có thể bị truy cứu theo khoản 1–3 Điều 227 với tư cách cá nhân phạm tội.
4. Căn cứ cấp phép hiện hành: Luật Địa chất và khoáng sản 54/2024/QH15
Muốn xác định “có phép hay không”, “đúng nội dung giấy phép hay không”, phải căn cứ vào luật hiện hành: Luật Địa chất và khoáng sản số 54/2024/QH15 (Quốc hội thông qua ngày 29/11/2024, có hiệu lực từ 01/7/2025), thay thế toàn bộ Luật Khoáng sản số 60/2010/QH12.
Doanh nghiệp và người tư vấn cần lưu ý: không được trích Luật Khoáng sản 2010 như căn cứ còn hiệu lực — luật này đã hết hiệu lực từ 01/7/2025. Mọi phát biểu về điều kiện, thủ tục, thẩm quyền cấp giấy phép thăm dò, khai thác khoáng sản đều phải căn cứ Luật 54/2024/QH15 và văn bản hướng dẫn thi hành còn hiệu lực.
5. Chưa tới ngưỡng hình sự: xử phạt vi phạm hành chính
Không phải mọi hành vi khai thác không phép đều cấu thành tội phạm. Khi chưa đủ yếu tố định lượng của Điều 227, hành vi bị xử phạt vi phạm hành chính theo Nghị định 36/2020/NĐ-CP (được sửa đổi bởi Nghị định 04/2022/NĐ-CP):
- Điều 47: xử phạt hành vi khai thác khoáng sản không có giấy phép;
- Điều 48: các hành vi vi phạm khác trong hoạt động khai thác.
- Mức phạt đối với tổ chức bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân (Điều 5).
Ranh giới hành chính — hình sự vì vậy nằm ở ngưỡng định lượng (trị giá khoáng sản, mức thu lợi bất chính) và các tình tiết tăng nặng (có tổ chức, gây sự cố môi trường, làm chết người). Doanh nghiệp cần định lượng chính xác rủi ro ngay từ khi bị lập biên bản vi phạm hành chính.
6. Doanh nghiệp cần làm gì để giảm rủi ro?
- Rà soát giấy phép: đối chiếu phạm vi, tọa độ, trữ lượng, thời hạn giấy phép với hoạt động thực tế — mọi sai lệch về “nội dung giấy phép” đều có thể bị coi là “trái phép”.
- Cập nhật luật mới: chuyển toàn bộ hồ sơ pháp lý nội bộ sang căn cứ Luật 54/2024/QH15; loại bỏ các biểu mẫu, quy trình còn trích Luật Khoáng sản 2010.
- Giám sát nhà thầu, đơn vị khai thác thuê ngoài: hành vi của đơn vị được thuê vẫn có thể kéo theo trách nhiệm của chủ dự án nếu có yếu tố chỉ đạo, chấp thuận.
- Khi bị kiểm tra, lập biên bản: yêu cầu làm rõ căn cứ định giá khoáng sản và mức thu lợi bị cáo buộc — đây là yếu tố quyết định việc vụ việc dừng ở xử phạt hành chính hay chuyển sang truy cứu hình sự.
Cần tư vấn về rủi ro hình sự trong khai thác khoáng sản?
FLAT Law Firm tư vấn doanh nghiệp về tuân thủ pháp luật khoáng sản và hình sự, đánh giá rủi ro hoạt động khai thác và đồng hành khi có sự cố pháp lý. Liên hệ chúng tôi tại https://flaw.vn/lien-he/.
Thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý.
Minh bạch: bài viết đang trong quy trình kiểm duyệt nội bộ của FLAT Law Firm, chưa qua hội đồng QA nội bộ.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.
