FLAT LAW FIRM
Yêu cầu tư vấn

Lao động

Mua công ty thua lỗ: rủi ro pháp lý và cấu trúc deal

26 phút đọcFLAT LAW FIRM
Mặt tiền tòa nhà văn phòng kính phản chiếu mây trời

Việc mua công ty thua lỗ có thể là thương vụ hời nhất — hoặc cái bẫy đắt nhất — mà một nhà đầu tư từng ký. Giá mua rẻ hiếm khi phản ánh đúng giá trị thật: đằng sau những khoản lỗ trên báo cáo tài chính có thể là giấy phép kinh doanh khó xin lại, quỹ đất đã có sổ, đội ngũ kỹ thuật lành nghề, hoặc ngược lại, là núi nợ thuế, nợ bảo hiểm xã hội và những tranh chấp lao động đang âm ỉ chờ bùng phát sau ngày bàn giao.

Bài viết này được viết cho bên mua — nhà đầu tư đang cân nhắc mua lại một doanh nghiệp Việt Nam đang thua lỗ — với ba trọng tâm: thẩm định (due diligence) những gì, định giá ra sao khi công ty không có lợi nhuận, và cấu trúc deal thế nào để rủi ro ở lại với bên bán. Lưu ý phân biệt: nếu quý vị đang là chủ sở hữu của một công ty con lỗ triền miên và phân vân giữa giải thể hay tái cấu trúc, đó là tình huống ra quyết định của người đang sở hữu — được phân tích riêng trong bài tình huống về công ty con lỗ 3 năm liên tiếp, không phải bài này.

Mục lục

1. Thua lỗ chưa đồng nghĩa với mất khả năng thanh toán — và sự khác biệt này quyết định mọi thứ

Điểm đầu tiên cần làm rõ, vì nhiều nhà đầu tư nhầm lẫn: lỗ lũy kế trên báo cáo tài chính (một chỉ số kế toán) khác hoàn toàn với mất khả năng thanh toán (một tình trạng pháp lý).

Theo Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15 — có hiệu lực từ ngày 01/3/2026, thay thế Luật Phá sản 2014 — doanh nghiệp mất khả năng thanh toán là doanh nghiệp không thực hiện được nghĩa vụ thanh toán khoản nợ sau 06 tháng kể từ ngày đến hạn thanh toán. Đáng chú ý, luật mới còn đưa ra khái niệm "nguy cơ mất khả năng thanh toán": doanh nghiệp không thanh toán được khoản nợ sẽ đến hạn trong 6 tháng tới, hoặc khoản nợ đã đến hạn nhưng chưa quá 06 tháng, thì đã có quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phục hồi — một thủ tục độc lập, tách hẳn khỏi thủ tục phá sản, nhằm cứu doanh nghiệp sớm thay vì chờ đến lúc kiệt quệ.

Vì sao bên mua phải nắm chắc ranh giới này? Vì ba lý do thực tiễn:

Thứ nhất, một công ty lỗ 5 năm liên tiếp nhưng vẫn trả nợ đúng hạn, vẫn trả lương đầy đủ, thì về mặt pháp lý vẫn là một công ty đang hoạt động bình thường — không ai có quyền yêu cầu mở thủ tục phá sản đối với nó. Ngược lại, một công ty mới lỗ 1 năm nhưng đã nợ lương công nhân 7 tháng và nợ nhà cung cấp quá hạn 8 tháng thì đã chạm ngưỡng mất khả năng thanh toán, và người lao động, công đoàn, chủ nợ hoàn toàn có quyền nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản.

Thứ hai, nếu công ty mục tiêu đã hoặc đang có nguy cơ mất khả năng thanh toán, bên mua phải tính đến kịch bản: sau khi mua xong, một chủ nợ cũ có thể nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản, và toàn bộ kế hoạch tái cấu trúc sẽ bị đảo lộn bởi trình tự tố tụng do Tòa án kiểm soát. Đây là rủi ro tồn tại độc lập với giá mua — dù mua rẻ đến đâu, một thủ tục phá sản bất ngờ cũng có thể xóa sổ khoản đầu tư.

Thứ ba, người quản lý của công ty mất khả năng thanh toán có nghĩa vụ pháp lý phải nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản (trừ trường hợp đã nộp đơn yêu cầu thủ tục phục hồi). Nếu bên bán — với tư cách là người quản lý — đã biết công ty mất khả năng thanh toán mà cố tình che giấu để bán cho bên mua, đó không chỉ là vi phạm nghĩa vụ công bố thông tin trong đàm phán, mà còn có thể cấu thành căn cứ để bên mua yêu cầu hủy hợp đồng hoặc bồi thường thiệt hại.

Kết luận cho bên mua: trước khi bàn về giá, hãy xác định công ty mục tiêu đang ở đâu trên thang đo pháp lý: (a) chỉ thua lỗ về mặt kế toán nhưng thanh toán bình thường; (b) có nguy cơ mất khả năng thanh toán; hay (c) đã mất khả năng thanh toán. Mỗi nấc đòi hỏi một chiến lược thẩm định và cấu trúc deal hoàn toàn khác nhau.

2. Vì sao công ty thua lỗ vẫn đáng mua — và cái giá thật sự nằm ở đâu

Nhà đầu tư mua công ty thua lỗ thường nhắm đến một trong các giá trị ẩn sau:

Lỗ lũy kế được chuyển sang các năm sau để giảm thuế. Theo Điều 16 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15, doanh nghiệp có lỗ được chuyển lỗ sang năm sau để trừ vào thu nhập chịu thuế, với thời gian chuyển lỗ tính liên tục không quá 05 năm kể từ năm tiếp theo năm phát sinh lỗ. Nói cách khác, nếu bên mua tin rằng mình có thể vực công ty dậy và tạo ra lợi nhuận trong vài năm tới, thì khoản lỗ lũy kế của công ty mục tiêu chính là một "tài sản thuế" — giúp giảm số thuế thu nhập doanh nghiệp phải nộp trong tương lai. Tuy nhiên, giá trị này chỉ có thật khi hai điều kiện đồng thời thỏa mãn: khoản lỗ đã được cơ quan thuế chấp nhận qua quyết toán (không phải con số tự kê khai), và bên mua thực sự có phương án kinh doanh tạo ra thu nhập chịu thuế trong thời hạn chuyển lỗ còn lại.

Giấy phép, đất đai và vị thế thị trường khó tái tạo. Nhiều công ty thua lỗ sở hữu những tài sản mà tiền không mua lại được trong thời gian ngắn: giấy phép kinh doanh ngành nghề có điều kiện, quyền sử dụng đất tại khu công nghiệp đã lấp đầy, hợp đồng cung ứng dài hạn với khách hàng lớn, thương hiệu đã có chỗ đứng, hoặc đội ngũ nhân sự kỹ thuật. Trong các deal dạng này, bên mua thực chất không mua "công ty đang lỗ" mà mua "nền tảng để không phải xây lại từ đầu" — và khoản lỗ chỉ là cái giá chiết khấu.

Rào cản gia nhập thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài. Với nhà đầu tư nước ngoài, mua lại một công ty Việt Nam đang hoạt động đôi khi nhanh hơn nhiều so với thành lập mới và xin từng loại giấy phép, đặc biệt trong các ngành nghề tiếp cận thị trường có điều kiện.

Ngược lại, cái giá thật sự của thương vụ nằm ở những khoản nợ và nghĩa vụ ẩn mà báo cáo tài chính của công ty thua lỗ thường che giấu:

  • Nợ thuế: công ty thua lỗ nhiều năm rất dễ nợ thuế, bị phạt chậm nộp, hoặc có các khoản chi phí bị loại khi quyết toán dẫn đến truy thu. Nợ thuế đi theo công ty, không đi theo chủ cũ — mua cổ phần là mua luôn nghĩa vụ thuế.
  • Nợ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp: đây là nghĩa vụ bắt buộc, và pháp luật hiện hành xử lý rất nghiêm hành vi trốn đóng — có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Một công ty nợ BHXH kéo dài là một "quả bom" pháp lý mà bên mua sẽ phải gỡ sau ngày bàn giao.
  • Nợ lương và trợ cấp cho người lao động: khi tái cấu trúc sau mua, bên mua gần như chắc chắn phải tinh giản nhân sự. Chi phí trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm theo Bộ luật Lao động 2019 phải được tính vào tổng chi phí thương vụ ngay từ đầu, không phải là "việc của sau này".
  • Các khoản bảo lãnh, cam kết với bên thứ ba: công ty thua lỗ thường đã thế chấp tài sản, bảo lãnh cho công ty liên quan, hoặc ký các hợp đồng bất lợi để cầm cự dòng tiền. Những cam kết này không hiện rõ trên bảng cân đối kế toán tóm tắt.

3. Checklist thẩm định (DD) dành riêng cho công ty đang thua lỗ

Thẩm định một công ty thua lỗ không thể làm theo checklist M&A thông thường — xem thêm phạm vi và phương pháp thẩm định pháp lý khi mua công ty Việt Nam. Dưới đây là những điểm phải đào sâu hơn mức bình thường:

Thẩm định tài chính — truy đến cùng nguyên nhân của khoản lỗ. Lỗ do đâu: do thị trường đi xuống mang tính chu kỳ, do quản trị yếu kém có thể sửa được, hay do mô hình kinh doanh đã hết thời? Yêu cầu báo cáo kiểm toán ít nhất 3 năm, đối chiếu sổ sách kế toán với tờ khai thuế, và đặc biệt kiểm tra các giao dịch với bên liên quan — không ít công ty "thua lỗ" trên sổ sách vì lợi nhuận đã được chuyển đi qua các hợp đồng mua bán nội bộ với giá bất thường. Nếu phát hiện dấu hiệu này, bên mua phải đánh giá lại toàn bộ tính trung thực của số liệu.

Thẩm định thuế — xác nhận "tài sản thuế" có thật hay không. Lấy xác nhận tình trạng nợ thuế tại cơ quan thuế quản lý trực tiếp (tham khảo checklist thẩm định thuế trước M&A); rà soát các biên bản thanh tra, kiểm tra thuế các năm; xác định số lỗ được chuyển theo quyết toán thuế đã được chấp nhận (không phải số lỗ trên báo cáo tài chính tự lập), và thời hạn chuyển lỗ còn lại của từng năm phát sinh lỗ. Một sai lầm phổ biến là bên mua định giá khoản lỗ lũy kế theo sổ sách, đến khi quyết toán mới phát hiện cơ quan thuế không công nhận một phần.

Thẩm định lao động và bảo hiểm xã hội. Lấy xác nhận không nợ BHXH; kiểm tra danh sách lao động, hợp đồng lao động, các tranh chấp lao động đang tồn tại; ước tính chi phí tinh giản nhân sự sau mua theo đúng quy định về trợ cấp. Với công ty thua lỗ lâu năm, hãy chuẩn bị tinh thần cho kịch bản nợ lương nhiều tháng — và nhớ rằng người lao động có quyền nộp đơn yêu cầu áp dụng thủ tục phá sản khi doanh nghiệp không trả lương quá 06 tháng.

Thẩm định pháp lý doanh nghiệp và chủ sở hữu. Rà soát Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, Điều lệ công ty, sổ đăng ký thành viên/cổ đông, các nghị quyết của Hội đồng thành viên/Đại hội đồng cổ đông liên quan đến việc chuyển nhượng. Từ ngày 01/7/2025, Luật số 76/2025/QH15 sửa đổi Luật Doanh nghiệp bổ sung nghĩa vụ liên quan đến thông tin chủ sở hữu hưởng lợi — bên mua cần xác định rõ ai là người thực sự chi phối công ty mục tiêu, tránh mua phải công ty mà quyền kiểm soát thực tế nằm trong tay một bên thứ ba không xuất hiện trên giấy tờ.

Thẩm định hợp đồng trọng yếu và tài sản bảo đảm. Liệt kê toàn bộ hợp đồng vay, bảo lãnh, thế chấp; kiểm tra các điều khoản "thay đổi quyền kiểm soát" (change of control) — nhiều hợp đồng tín dụng quy định ngân hàng có quyền yêu cầu trả nợ trước hạn khi công ty đổi chủ. Nếu bỏ qua điều khoản này, bên mua có thể vừa trả tiền mua công ty, vừa lập tức phải trả hết nợ ngân hàng.

Thẩm định tranh chấp và nghĩa vụ tiềm ẩn. Tra cứu tình trạng tranh chấp tại Tòa án, Trọng tài; kiểm tra các quyết định xử phạt hành chính còn hiệu lực; rà soát nghĩa vụ môi trường (đặc biệt với công ty sản xuất thua lỗ lâu năm, chi phí khắc phục môi trường có thể vượt xa giá mua).

4. Định giá công ty thua lỗ: ba phương pháp và một nguyên tắc

Công ty không có lợi nhuận thì không thể định giá bằng bội số lợi nhuận (P/E). Thực tiễn thường kết hợp ba phương pháp:

Phương pháp tài sản (asset-based): định giá dựa trên giá trị thị trường của tài sản trừ đi nợ phải trả. Đây là "sàn giá" của thương vụ — trong trường hợp xấu nhất, bên mua vẫn thu hồi được gì nếu thanh lý. Lưu ý: giá trị sổ sách của tài sản trong công ty thua lỗ lâu năm thường bị thổi phồng (máy móc đã khấu hao hết nhưng vẫn ghi giá trị cao, hàng tồn kho ứ đọng khó bán), nên phải định giá lại độc lập.

Phương pháp chiết khấu dòng tiền với kịch bản phục hồi (turnaround DCF): dự báo dòng tiền sau khi bên mua tái cấu trúc, rồi chiết khấu về hiện tại. Phương pháp này phản ánh đúng logic "mua để vực dậy", nhưng độ nhạy rất cao — chỉ cần giả định về thời gian hòa vốn lệch 1 năm, giá trị có thể chênh lệch hàng chục phần trăm. Bên mua nên chạy ít nhất ba kịch bản (bi quan, cơ sở, lạc quan) và gắn giá mua với kịch bản cơ sở một cách thận trọng.

Phương pháp thanh lý (liquidation): giá trị thu được nếu bán từng tài sản riêng lẻ trừ chi phí thanh lý. Đây là giá trị tối thiểu tuyệt đối, dùng làm điểm mặc cả cuối cùng.

Một nguyên tắc pháp lý cần nhớ khi chốt giá: từ ngày 01/7/2025, Luật số 76/2025/QH15 bổ sung khái niệm "giá thị trường" của phần vốn góp và cổ phần — được xác định theo giá giao dịch thực tế, giá thỏa thuận hoặc giá thẩm định độc lập. Trong các thương vụ mua công ty thua lỗ, bên bán thường muốn ghi giá chuyển nhượng thấp để giảm thuế, nhưng giá ghi trên hợp đồng quá xa giá trị thực có thể bị cơ quan thuế ấn định lại khi tính thuế chuyển nhượng. Thỏa thuận giá giữa hai bên là quyền tự do, nhưng nên có căn cứ định giá độc lập để bảo vệ cả hai phía.

5. Cấu trúc deal bảo vệ người mua: năm công cụ không thể thiếu

Mua công ty thua lỗ không đáng sợ bằng việc mua mà không có cơ chế bảo vệ mình. Năm công cụ dưới đây tạo thành một hệ thống phòng thủ nhiều lớp: từ việc chọn đúng hình thức giao dịch, đến giữ lại một phần giá mua và buộc bên bán chịu trách nhiệm về những gì họ đã cam đoan. (Xem thêm dịch vụ M&A và tái cấu trúc doanh nghiệp của FLAT Law Firm.)

5.1. Chọn share deal hay asset deal — quyết định đầu tiên và quan trọng nhất

Share deal (mua cổ phần/phần vốn góp): bên mua trở thành chủ sở hữu công ty, kế thừa toàn bộ tài sản, nợ, hợp đồng, giấy phép và cả "quá khứ" của công ty — bao gồm nợ thuế, nợ BHXH và các nghĩa vụ tiềm ẩn chưa phát hiện. Ưu điểm là thủ tục gọn, giữ nguyên được giấy phép, hợp đồng và quan hệ kinh doanh.

Asset deal (mua tài sản chọn lọc): bên mua chỉ mua những tài sản mình cần (nhà xưởng, máy móc, quyền sử dụng đất, thương hiệu) và không kế thừa nợ cũng như nghĩa vụ pháp lý của công ty cũ. Ưu điểm là "cắt" được quá khứ xấu; nhược điểm là thủ tục phức tạp hơn (chuyển nhượng từng tài sản, xin lại giấy phép, ký lại hợp đồng lao động với người lao động được giữ lại) và có thể phát sinh thuế cao hơn.

Với công ty thua lỗ nặng và quá khứ pháp lý mù mờ, asset deal thường an toàn hơn, dù tốn kém thủ tục. Với công ty chỉ thua lỗ về kết quả kinh doanh nhưng hồ sơ pháp lý sạch và giấy phép có giá trị lớn, share deal kèm các cơ chế bảo vệ dưới đây là lựa chọn phổ biến. Chi tiết quy trình pháp lý toàn diện của thương vụ mua bán doanh nghiệp tại Việt Nam.

5.2. Mua nợ trước, chuyển nợ thành vốn sau

Một cấu trúc ít người để ý nhưng rất hiệu quả với công ty thua lỗ nặng: bên mua mua lại các khoản nợ của công ty mục tiêu từ chủ nợ (ngân hàng, nhà cung cấp) với giá chiết khấu, trở thành chủ nợ lớn nhất, sau đó thỏa thuận chuyển nợ thành vốn góp (debt-to-equity swap) để nắm quyền kiểm soát. Bộ luật Dân sự 2015 cho phép chuyển giao quyền yêu cầu (quyền đòi nợ), tạo cơ sở pháp lý cho cấu trúc này. Ưu điểm: bên mua vừa dọn sạch bảng cân đối nợ, vừa giành quyền kiểm soát với chi phí thấp hơn mua cổ phần trực tiếp. Nhược điểm: đòi hỏi đàm phán với từng chủ nợ và phải xử lý khéo các chủ nợ không đồng ý.

5.3. Giá mua trả chậm theo kết quả (earn-out) và giữ lại một phần giá (escrow/retention)

Đừng bao giờ trả 100% giá mua vào ngày bàn giao khi mua công ty thua lỗ. Hai cơ chế phổ biến:

  • Earn-out: một phần giá mua chỉ được thanh toán nếu công ty đạt được các chỉ tiêu đã thỏa thuận sau bàn giao (doanh thu, lợi nhuận, hoặc hoàn thành tái cấu trúc). Cơ chế này buộc bên bán phải "đặt cược" cùng bên mua vào tương lai công ty, thay vì cầm tiền đi sau khi đã tô vẽ quá khứ.
  • Escrow/retention: giữ lại một tỷ lệ giá mua (thường 10–20%) trong tài khoản phong tỏa hoặc chưa thanh toán trong 12–24 tháng, để bù trừ các nghĩa vụ phát sinh sau bàn giao mà thẩm định chưa phát hiện (truy thu thuế, tranh chấp lao động, phạt hành chính). Hết thời hạn giữ lại mà không phát sinh gì thì mới giải ngân cho bên bán.

5.4. Cam đoan, bảo đảm và bồi thường (representations, warranties & indemnity)

Hợp đồng mua bán phải buộc bên bán cam đoan bằng văn bản về những điểm then chốt: báo cáo tài chính trung thực; không có nợ thuế, nợ BHXH ngoài những khoản đã công bố; không có tranh chấp tiềm ẩn; không có giao dịch bất thường với bên liên quan; công ty không thuộc trường hợp mất khả năng thanh toán. Kèm theo là điều khoản bồi thường (indemnity): nếu sau bàn giao phát hiện bất kỳ điểm nào trong cam đoan là sai sự thật, bên bán phải bồi thường toàn bộ thiệt hại cho bên mua, không giới hạn ở giá mua đã nhận. Với công ty thua lỗ, phạm vi cam đoan phải rộng hơn và thời hiệu khiếu nại phải dài hơn thương vụ thông thường.

5.5. Điều chỉnh giá theo vốn lưu động và điều kiện tiên quyết (conditions precedent)

Giá mua trong hợp đồng nên được neo vào một mức vốn lưu động chuẩn tại ngày bàn giao: nếu vốn lưu động thực tế thấp hơn mức chuẩn (ví dụ vì công ty đã bán tháo hàng tồn kho hoặc thu hồi công nợ ồ ạt trước khi bán), giá mua tự động giảm tương ứng. Đây là "van an toàn" chống lại hành vi rút ruột công ty trong giai đoạn đàm phán.

Đồng thời, hợp đồng phải đặt ra các điều kiện tiên quyết trước khi bên mua có nghĩa vụ thanh toán: hoàn tất thẩm định với kết quả đạt yêu cầu; không phát sinh thay đổi bất lợi trọng yếu; bên bán hoàn tất các thủ tục nội bộ (nghị quyết Hội đồng thành viên/Đại hội đồng cổ đông chấp thuận chuyển nhượng); và với nhà đầu tư nước ngoài, hoàn tất thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp theo quy định của Luật Đầu tư (phân tích tại mục 6).

6. Thủ tục pháp lý khi chuyển nhượng: từng loại hình doanh nghiệp

Công ty TNHH hai thành viên trở lên: Điều 52 Luật Doanh nghiệp quy định thành viên muốn chuyển nhượng phần vốn góp cho người ngoài công ty phải chào bán cho các thành viên còn lại trước, theo tỷ lệ tương ứng với phần vốn góp của họ và với cùng điều kiện chào bán. Chỉ khi các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày chào bán, thành viên mới được chuyển nhượng cho người ngoài với cùng điều kiện đã chào bán. Bỏ qua bước chào bán này, hợp đồng chuyển nhượng có nguy cơ bị tuyên vô hiệu. Trường hợp chuyển nhượng xong chỉ còn một thành viên, công ty phải chuyển sang mô hình tổ chức quản lý của công ty TNHH một thành viên và đăng ký thay đổi nội dung đăng ký doanh nghiệp trong thời hạn 15 ngày.

Công ty cổ phần: cổ phần được tự do chuyển nhượng theo Điều 127 Luật Doanh nghiệp, trừ hai trường hợp hạn chế: cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập trong 03 năm kể từ ngày công ty được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp — chỉ được tự do chuyển nhượng cho cổ đông sáng lập khác, muốn chuyển cho người ngoài phải được Đại hội đồng cổ đông chấp thuận (Điều 120); và trường hợp Điều lệ công ty có quy định hạn chế (nhưng hạn chế này chỉ có hiệu lực khi được nêu rõ trong cổ phiếu). Bên mua công ty cổ phần đang thua lỗ phải kiểm tra kỹ Điều lệ: không ít công ty có điều khoản ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu mà bên bán "quên" nhắc đến.

Nhà đầu tư nước ngoài mua vốn: theo Điều 21 Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 (hiệu lực từ 01/3/2026), nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp của tổ chức kinh tế tại Việt Nam phải đáp ứng điều kiện tiếp cận thị trường, yêu cầu về quốc phòng, an ninh và quy định pháp luật đất đai. Đặc biệt, nhà đầu tư nước ngoài phải thực hiện thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp trước khi thay đổi thành viên, cổ đông nếu thuộc một trong ba trường hợp: làm tăng tỷ lệ sở hữu nước ngoài tại doanh nghiệp kinh doanh ngành, nghề tiếp cận thị trường có điều kiện; dẫn đến nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ trên 50% vốn điều lệ; hoặc doanh nghiệp có quyền sử dụng đất tại đảo, khu vực biên giới, ven biển hay khu vực ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh. Tin tốt cho bên mua: theo Luật Đầu tư 2025, đầu tư theo hình thức góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp không thuộc diện phải cấp Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư — thủ tục gọn hơn nhiều so với thành lập dự án mới.

Thông báo thay đổi đăng ký doanh nghiệp sau chuyển nhượng: sau khi hoàn tất chuyển nhượng, doanh nghiệp phải thông báo với Cơ quan đăng ký kinh doanh về việc thay đổi thành viên, cổ đông. Từ ngày 01/7/2025, phạm vi thông tin phải cập nhật còn bao gồm thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi. Thủ tục đăng ký doanh nghiệp hiện nay thực hiện theo Nghị định 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp.

7. Thuế khi mua công ty thua lỗ: bên bán nộp gì, bên mua được gì

Thuế đối với bên chuyển nhượng (bên bán):

  • Nếu bên bán là tổ chức (doanh nghiệp): thu nhập từ chuyển nhượng vốn là thu nhập chịu thuế thu nhập doanh nghiệp, áp thuế suất 20% trên phần chênh lệch giữa giá chuyển nhượng và giá mua cộng chi phí chuyển nhượng, theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15.
  • Nếu bên bán là cá nhân chuyển nhượng cổ phần trong công ty cổ phần: thuế thu nhập cá nhân được tính bằng 0,1% trên giá chuyển nhượng của từng lần chuyển nhượng, theo Thông tư 111/2013/TT-BTC (sửa đổi bởi Thông tư 92/2015/TT-BTC). Lưu ý: dù bán lỗ hay bán ngang giá, cá nhân vẫn phải nộp 0,1% trên giá bán.
  • Nếu bên bán là cá nhân chuyển nhượng phần vốn góp trong công ty TNHH: thuế thu nhập cá nhân bằng 20% trên thu nhập tính thuế, trong đó thu nhập tính thuế bằng giá chuyển nhượng trừ giá mua và các chi phí hợp lý liên quan. Bán ngang giá thì không phát sinh thuế.

Trong đàm phán, hai bên cần thỏa thuận rõ bên nào chịu thuế chuyển nhượng và giá ghi trên hợp đồng là giá đã hay chưa bao gồm thuế — đây là điểm gây tranh chấp phổ biến sau deal.

"Tài sản thuế" đối với bên mua — chuyển lỗ: như đã phân tích tại mục 2, Điều 16 Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 67/2025/QH15 cho phép doanh nghiệp chuyển lỗ sang năm sau để trừ vào thu nhập chịu thuế, tối đa 05 năm liên tục kể từ năm tiếp theo năm phát sinh lỗ. Khi định giá công ty thua lỗ, bên mua nên tính riêng giá trị hiện tại của khoản tiết kiệm thuế này — nhưng chỉ tính trên số lỗ đã được cơ quan thuế chấp nhận qua quyết toán, và phải trừ đi rủi ro cơ quan thuế điều chỉnh lại số lỗ khi thanh tra sau này. Đừng bao giờ trả tiền cho "lỗ trên giấy" chưa qua quyết toán.

8. Phân biệt với các tình huống dễ nhầm lẫn

Để tránh áp dụng sai khung pháp lý, cần phân biệt bài viết này với các tình huống lân cận:

  • Bài tình huống "công ty con lỗ 3 năm liên tiếp — có nên giải thể hay tái cấu trúc": đó là bài viết cho người đang sở hữu công ty thua lỗ, đứng trước quyết định giữ hay dừng. Bài này viết cho người chưa sở hữu và đang cân nhắc mua vào — hai vị thế pháp lý và hai bộ câu hỏi hoàn toàn khác nhau.
  • "Giải thể hay phá sản": là lựa chọn của chủ sở hữu khi muốn chấm dứt hoạt động (phân tích thoái vốn FDI: phá sản, giải thể hay chuyển nhượng); còn bên mua trong bài này muốn công ty tiếp tục tồn tại và sinh lời dưới tay mình.
  • "Mua 51% hay 100%": là câu hỏi về tỷ lệ sở hữu sau khi đã quyết định mua; bài này trả lời câu hỏi trước đó — có nên mua một công ty đang thua lỗ hay không, và mua như thế nào cho an toàn.

Câu hỏi thường gặp

Mua công ty thua lỗ thì khoản lỗ của công ty mục tiêu có được chuyển sang để khấu trừ thuế không? Có điều kiện. Pháp luật thuế TNDN cho phép doanh nghiệp chuyển lỗ sang các năm sau trong thời hạn theo quy định, nhưng việc chuyển lỗ gắn với doanh nghiệp (mã số thuế) chứ không tự động "thuộc về" người mua mới. Khi thay đổi chủ sở hữu, cơ quan thuế có thể xem xét lại tính hợp lý của các khoản lỗ; người mua cần thẩm định kỹ hồ sơ quyết toán thuế các năm trước và giữ lại cơ chế điều chỉnh giá nếu lỗ bị cơ quan thuế bác bỏ sau bàn giao.

Share deal hay asset deal an toàn hơn khi mua công ty thua lỗ? Tùy mục tiêu. Share deal (mua vốn/cổ phần) giữ nguyên pháp nhân, giấy phép và hợp đồng — nhưng người mua "kế thừa" toàn bộ rủi ro tiềm ẩn (nợ thuế, tranh chấp, bảo hành). Asset deal (mua tài sản chọn lọc) giúp loại bỏ nợ xấu nhưng phức tạp hơn về thủ tục sang tên tài sản, chuyển giao hợp đồng và lao động. Với công ty thua lỗ nặng về nợ tiềm ẩn, asset deal thường an toàn hơn dù chi phí giao dịch cao hơn.

Chuyển nhượng vốn trong công ty TNHH hai thành viên có phải chào bán cho thành viên còn lại trước không? Có. Thành viên muốn chuyển nhượng vốn phải chào bán phần vốn đó cho các thành viên còn lại theo tỷ lệ vốn góp của họ, trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày chào bán; chỉ khi các thành viên còn lại không mua hoặc không mua hết thì mới được chuyển nhượng cho người ngoài với cùng điều kiện chào bán. Bỏ qua bước này là lỗi thủ tục phổ biến khiến giao dịch bị tranh chấp.

Người mua có phải chịu các khoản nợ thuế, nợ bảo hiểm xã hội của công ty mục tiêu không? Trong share deal, có — vì pháp nhân công ty không thay đổi, mọi nghĩa vụ thuế, BHXH, nợ lương của công ty mục tiêu vẫn tồn tại sau khi đổi chủ. Đó là lý do thẩm định DD phải bao quát nghĩa vụ với cơ quan nhà nước, và hợp đồng mua bán cần điều khoản cam đoan, bồi thường cùng cơ chế giữ lại một phần giá mua (escrow/retention) để xử lý các nghĩa vụ phát sinh sau bàn giao.

Khi nào nên bỏ thương vụ thay vì cố đàm phán? Nên dừng khi: (1) DD phát hiện nghĩa vụ tiềm ẩn vượt quá khả năng định giá và bên bán từ chối cơ chế bảo vệ; (2) công ty đã mất khả năng thanh toán kéo dài và có nguy cơ bị yêu cầu mở thủ tục phá sản — khi đó người mua có thể bị cuốn vào thủ tục tố tụng; (3) không thống nhất được cơ chế điều chỉnh giá theo vốn lưu động hoặc điều kiện tiên quyết then chốt. Một thương vụ bị bỏ đúng lúc luôn rẻ hơn một thương vụ sai phải gánh nhiều năm.

Cần luật sư đồng hành từ khi thẩm định đến khi bàn giao?

Mua công ty thua lỗ là thương vụ mà 80% giá trị nằm ở khâu thẩm định và cấu trúc deal, chỉ 20% nằm ở giá mua. Một điều khoản cam đoan thiếu chặt chẽ, một bước chào bán 30 ngày bị bỏ qua, hay một khoản nợ thuế không được phát hiện trước bàn giao — bất kỳ điểm nào cũng đủ để biến "món hời" thành gánh nặng kéo dài nhiều năm.

FLAT Law Firm đồng hành cùng nhà đầu tư trong toàn bộ thương vụ: thẩm định pháp lý mục tiêu, định giá và đàm phán cấu trúc deal, soạn thảo hợp đồng mua bán với cơ chế bảo vệ người mua, thực hiện thủ tục chuyển nhượng và đăng ký đầu tư cho nhà đầu tư nước ngoài. Liên hệ hotline 0988424851 để được tư vấn cho thương vụ cụ thể của quý vị.

Tài liệu tham khảo

  • Luật Doanh nghiệp số 59/2020/QH14 (thông qua 17/6/2020, hiệu lực 01/01/2021), sửa đổi bởi Luật số 76/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2025)
  • Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 (Quốc hội thông qua 11/12/2025, hiệu lực 01/3/2026); Nghị định số 96/2026/NĐ-CP hướng dẫn Luật Đầu tư
  • Luật Phục hồi, phá sản số 142/2025/QH15 (thông qua 11/12/2025, hiệu lực 01/3/2026)
  • Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp số 67/2025/QH15 (thông qua 14/6/2025, hiệu lực 01/10/2025, áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2025); Nghị định số 320/2025/NĐ-CP
  • Thông tư số 111/2013/TT-BTC và Thông tư số 92/2015/TT-BTC về thuế thu nhập cá nhân từ chuyển nhượng vốn, chứng khoán
  • Nghị định số 168/2025/NĐ-CP về đăng ký doanh nghiệp
  • Bộ luật Lao động số 45/2019/QH14; Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025)
  • Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13

—