Trả lời ngắn: Không có đáp án đúng cho mọi trường hợp. Trọng tài thương mại vượt trội khi hợp đồng có yếu tố nước ngoài, cần thi hành phán quyết xuyên biên giới và cần bảo mật — với điều kiện các bên đã ký thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Tòa án phù hợp khi không có thỏa thuận trọng tài, khi cần nhiều cấp xét xử (sơ thẩm → phúc thẩm), hoặc khi muốn tận dụng án lệ và chi phí tố tụng được luật ấn định. Quyết định phải được đưa ra ngay khi soạn hợp đồng, không phải khi tranh chấp đã nổ ra.
1. Điều kiện tiên quyết: thỏa thuận trọng tài
Điểm khác biệt nền tảng nhất giữa hai cơ chế:
- Trọng tài: chỉ giải quyết được khi các bên có thỏa thuận trọng tài — điều khoản trọng tài trong hợp đồng hoặc thỏa thuận riêng bằng văn bản (Điều 16–19 Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12, còn hiệu lực; đã được sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15). Không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ → Hội đồng trọng tài phải đình chỉ giải quyết.
- Tòa án: không cần thỏa thuận trước; bất kỳ bên nào cũng có quyền khởi kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 (sửa đổi bởi Luật 85/2025/QH15).
Bài học thực tiễn: rất nhiều hợp đồng FDI sao chép điều khoản trọng tài mẫu từ internet — ghi tên trung tâm trọng tài không tồn tại, hoặc dẫn chiếu “quy tắc tố tụng” đã hết hiệu lực — khiến thỏa thuận vô hiệu và mất luôn quyền chọn trọng tài. Hãy rà soát điều khoản trọng tài trước khi ký, đặc biệt sau khi Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 có hiệu lực từ 01/7/2026 (thay thế Quy tắc 2017).
2. Bảng so sánh chi tiết
| Tiêu chí | Trọng tài thương mại | Tòa án |
|---|---|---|
| Căn cứ pháp lý | Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 (+ Luật 81/2025/QH15 sửa đổi) | BLTTDS 92/2015/QH13 (+ Luật 85/2025/QH15 sửa đổi) |
| Điều kiện | Phải có thỏa thuận trọng tài hợp lệ | Không cần thỏa thuận trước |
| Số cấp xét xử | Một cấp — phán quyết chung thẩm, có hiệu lực ngay từ ngày ban hành (Điều 61) | Sơ thẩm → phúc thẩm (và có thể giám đốc thẩm, tái thẩm) |
| Kháng cáo | Không có phúc thẩm; chỉ được yêu cầu hủy phán quyết trong các trường hợp hẹp tại Điều 68 (thỏa thuận vô hiệu, vi phạm thủ tục, vượt thẩm quyền, trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật…) | Được kháng cáo bản án sơ thẩm; bản án phúc thẩm mới có hiệu lực |
| Bảo mật | Phiên họp không công khai, trừ khi các bên thỏa thuận khác (Điều 54) | Xét xử công khai là nguyên tắc (trừ trường hợp luật định) |
| Thời hiệu khởi kiện | 02 năm kể từ khi quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm (Điều 33), trừ luật chuyên ngành quy định khác | Theo BLTTDS và luật chuyên ngành |
| Thi hành xuyên biên giới | Phán quyết được công nhận tại hơn 170 quốc gia thành viên Công ước New York 1958 | Bản án tòa án Việt Nam thi hành ở nước ngoài phụ thuộc hiệp định tương trợ tư pháp song phương (phạm vi hẹp hơn nhiều) |
| Chi phí | Theo Biểu phí của trung tâm trọng tài (phí đăng ký, thù lao trọng tài viên theo trị giá tranh chấp, phí hành chính); bên thua chịu phí trọng tài trừ thỏa thuận khác (Điều 34) | Án phí theo NQ 326/2016/UBTVQH14 (tạm ứng 50%), chi phí tố tụng theo Pháp lệnh 05/2024/UBTVQH15 |
| Lựa chọn người xét xử | Các bên được chọn trọng tài viên (chuyên gia am hiểu lĩnh vực) | Thẩm phán do Tòa án phân công, không được lựa chọn |
3. Cập nhật 2025–2026 không thể bỏ qua
- Quy tắc VIAC 2026 (hiệu lực 01/7/2026): áp dụng cho các vụ việc có tố tụng bắt đầu từ 01/7/2026; bổ sung quy định về họp trực tuyến (Điều 30), tài trợ tố tụng, thủ tục rút gọn và khung phí, tạm ứng phí (Điều 39–41). Điều khoản trọng tài ký trước 01/7/2026 không tự mất hiệu lực, nhưng doanh nghiệp nên rà soát lại.
- Thẩm quyền của Tòa án đối với hoạt động trọng tài (Luật 81/2025/QH15 sửa khoản 3 Điều 7 Luật Trọng tài thương mại): các yêu cầu hỗ trợ, giám sát tố tụng trọng tài thuộc Tòa án nhân dân khu vực; riêng yêu cầu hủy phán quyết trọng tài thuộc một số Tòa án nhân dân cấp tỉnh do Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ định — Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15 giao cho TAND TP. Hà Nội, TAND TP. Đà Nẵng và TAND TP. Hồ Chí Minh theo phạm vi lãnh thổ.
- Dự thảo Luật Trọng tài thương mại sửa đổi đang được lấy ý kiến trong năm 2026 — chưa được thông qua, chưa phải luật hiện hành. Mọi trích dẫn trong bài viết này căn cứ vào Luật 54/2010/QH12 đang có hiệu lực.
4. Khi nào nên chọn trọng tài?
- Hợp đồng có yếu tố nước ngoài (đối tác, tài sản hoặc nghĩa vụ thực hiện ở nước ngoài) — lợi thế thi hành xuyên biên giới theo Công ước New York là quyết định.
- Cần bảo mật tuyệt đối — tranh chấp liên quan bí mật kinh doanh, công nghệ, danh tiếng thương hiệu.
- Cần chuyên gia xét xử — tranh chấp xây dựng, năng lượng, tài chính phức tạp mà các bên muốn trọng tài viên am hiểu sâu lĩnh vực.
- Muốn kết quả chung thẩm, nhanh gọn — chấp nhận đánh đổi: không có cơ hội sửa sai ở cấp phúc thẩm.
5. Khi nào nên chọn tòa án?
- Không có (hoặc không chắc về hiệu lực của) thỏa thuận trọng tài — tòa án là con đường duy nhất.
- Muốn có nhiều cấp xét xử — cần “lưới an toàn” phúc thẩm khi vụ việc phức tạp, giá trị lớn.
- Tranh chấp thuần nội địa giữa các doanh nghiệp Việt Nam — thi hành bản án trong nước thuận lợi, chi phí tố tụng được luật ấn định rõ ràng.
- Cần biện pháp khẩn cấp tạm thời đa dạng hoặc cần tiền lệ xét xử công khai.
6. Khuyến nghị khi soạn hợp đồng FDI
- Quyết định ngay từ khâu đàm phán: đưa điều khoản giải quyết tranh chấp vào hợp đồng, đừng để đến khi tranh chấp mới bàn.
- Viết điều khoản trọng tài “sạch”: ghi rõ tên trung tâm trọng tài (ví dụ: VIAC), số lượng trọng tài viên, ngôn ngữ tố tụng, luật áp dụng, địa điểm — và dẫn chiếu đúng Quy tắc VIAC 2026 cho hợp đồng ký từ nay về sau.
- Kết hợp: có thể thỏa thuận thương lượng → hòa giải → trọng tài/tòa án theo từng nấc (multi-tier clause), nhưng phải viết rõ trình tự để tránh tranh cãi về điều kiện tiên quyết.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Đã ký hợp đồng không có điều khoản trọng tài, giờ muốn ra trọng tài có được không?
Đáp: Được — các bên có thể ký thỏa thuận trọng tài bổ sung bằng văn bản bất cứ lúc nào trước hoặc sau khi tranh chấp phát sinh, miễn là cả hai bên đồng ý.
Hỏi: Phán quyết trọng tài có bị tòa án “xem lại” nội dung không?
Đáp: Không. Tòa án chỉ xem xét yêu cầu hủy phán quyết trong các trường hợp hình thức tại Điều 68 Luật Trọng tài thương mại, không xét lại đúng/sai về nội dung tranh chấp.
Hỏi: Trọng tài có đắt hơn kiện ra tòa không?
Đáp: Không có đáp án tuyệt đối. Phí trọng tài tính theo trị giá tranh chấp và số lượng trọng tài viên; án phí tòa án tính theo khung NQ 326/2016. Với tranh chấp giá trị lớn, tổng chi phí hai bên có thể tương đương — nhưng trọng tài chỉ một cấp nên thường tiết kiệm thời gian và chi phí “ẩn” (đi lại, nhân sự theo đuổi vụ kiện kéo dài).
Hỏi: Bên thua không tự nguyện thi hành phán quyết trọng tài thì sao?
Đáp: Bên thắng yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế thi hành như bản án tòa án (Luật Thi hành án dân sự). Với phán quyết trọng tài nước ngoài, làm thủ tục công nhận và cho thi hành tại Việt Nam theo BLTTDS và Công ước New York 1958.
Nguồn trích dẫn
- Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 (còn hiệu lực tại ngày 15/10/2026; sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15) — Điều 2, 7, 16–19, 33, 34, 54, 61, 68.
- Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 (hiệu lực 01/7/2026, viac.vn) — Điều 30, 39–41.
- Nghị quyết 81/2025/UBTVQH15 — thẩm quyền TAND cấp tỉnh đối với yêu cầu hủy phán quyết trọng tài.
- Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13, sửa đổi bởi Luật 85/2025/QH15.
Liên kết nội bộ
- Đã chọn trọng tài? Xem <a href=”https://flaw.vn”>thủ tục khởi kiện tại VIAC theo Quy tắc 2026</a>.
- Cần soạn hoặc rà soát điều khoản trọng tài trong hợp đồng FDI? <a href=”https://flaw.vn”>Liên hệ FLAT Law Firm</a>.
FLAT Law Firm — Tư vấn pháp luật doanh nghiệp và đầu tư. Nội dung bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể. Bài viết đang chờ Hội đồng QA (FLAW AI Legal Council) rà soát trước khi trình phê duyệt.