Trong các vụ án kinh tế có yếu tố Trung Quốc — lừa đảo xuyên biên giới, buôn lậu, rửa tiền, vi phạm về thuế — cơ quan tố tụng Việt Nam thường cần thu thập chứng cứ, tống đạt giấy tờ hoặc xác minh nhân thân, tài sản tại Trung Quốc. Kênh pháp lý để làm việc này là tương trợ tư pháp về hình sự, vận hành trên hai tầng: Hiệp định song phương Việt Nam – Trung Quốc năm 1998 và Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 2025 của Việt Nam. Bài viết hệ thống khung pháp lý hiện hành — với lưu ý quan trọng về văn bản đã hết hiệu lực mà nhiều tài liệu cũ vẫn còn trích dẫn.
1. Luật hiện hành: Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 103/2025/QH15
Luật Tương trợ tư pháp về hình sự số 103/2025/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 26/11/2025 (Kỳ họp 10), có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026 (Điều 41.1). Đây là văn bản điều chỉnh tương trợ tư pháp về hình sự hiện nay — mọi trích dẫn về tương trợ hình sự phải dùng Luật này.
Cảnh báo bắt buộc: Luật Tương trợ tư pháp 2007 (số 08/2007/QH12) — phần về hình sự đã hết hiệu lực từ 01/7/2026 (Điều 41.2 Luật 103/2025/QH15), trừ trường hợp chuyển tiếp: các yêu cầu mà Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã lập hoặc tiếp nhận trước 01/7/2026 thì tiếp tục được giải quyết theo Luật 08/2007/QH12 (đã được sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15). Tuyệt đối không trích Luật 08/2007/QH12 như văn bản còn hiệu lực cho tương trợ hình sự.
Cũng cần tránh nhầm lẫn: Luật 103/2025/QH15 (tương trợ tư pháp về hình sự) hoàn toàn khác với Nghị định 103/2026/NĐ-CP (về đầu tư ra nước ngoài) — hai văn bản khác nhau, lĩnh vực khác nhau.
Tại Kỳ họp 10 (tháng 11/2025), Quốc hội đã tách Luật Tương trợ tư pháp 2007 thành 4 luật, tất cả có hiệu lực từ 01/7/2026: Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 103/2025/QH15; Luật Tương trợ tư pháp về dân sự 102/2025/QH15; Luật Dẫn độ 100/2025/QH15; Luật Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù 101/2025/QH15.
Thuật ngữ hiện hành là “yêu cầu tương trợ tư pháp về hình sự” (thay cho cách gọi cũ “ủy thác tư pháp”). Cơ quan trung ương của Việt Nam trong tương trợ tư pháp về hình sự là Viện kiểm sát nhân dân tối cao — cơ quan lập và tiếp nhận các yêu cầu.
2. Hiệp định tương trợ tư pháp Việt Nam – Trung Quốc (1998)
Hiệp định tương trợ tư pháp về các vấn đề dân sự và hình sự giữa Việt Nam và Trung Quốc được ký tại Bắc Kinh ngày 19/10/1998 (không phải năm 2019 như một số tài liệu ghi nhầm). Phía Việt Nam phê chuẩn bằng Quyết định số 61/QĐ-CTN ngày 03/6/1999 của Chủ tịch nước; Hiệp định có hiệu lực từ ngày 25/12/1999 và có hiệu lực vô thời hạn — theo Điều 34, Hiệp định chỉ chấm dứt sau 06 tháng kể từ khi một bên thông báo bằng văn bản qua đường ngoại giao (Điều 32 quy định Hiệp định có hiệu lực sau 30 ngày kể từ ngày trao đổi văn kiện phê chuẩn). Tính đến nay chưa có ghi nhận công khai về việc Hiệp định bị chấm dứt.
Phạm vi hình sự của Hiệp định (Điều 1): tống đạt giấy tờ; điều tra, thu thập chứng cứ; công nhận và thi hành quyết định của Tòa án về vấn đề dân sự và quyết định của Trọng tài; các việc tương trợ khác theo quy định của Hiệp định. “Cơ quan có thẩm quyền” theo Hiệp định gồm Tòa án, Viện kiểm sát và các cơ quan có thẩm quyền khác về dân sự và hình sự.
3. Ứng dụng vào vụ án kinh tế có yếu tố Trung Quốc
Trong các vụ án kinh tế có yếu tố Trung Quốc, kênh tương trợ tư pháp theo Hiệp định 1998 và Luật 103/2025/QH15 thường được dùng để:
- Tống đạt giấy tờ tố tụng cho người đang ở Trung Quốc;
- Điều tra, thu thập chứng cứ tại Trung Quốc (lời khai, tài liệu, dữ liệu);
- Xác minh nhân thân, tài sản của đối tượng có liên quan đang ở Trung Quốc.
Các tội phạm kinh tế xuyên biên giới điển hình cần đến cơ chế này gồm lừa đảo xuyên biên giới, buôn lậu, rửa tiền và các vi phạm về thuế, quản lý kinh tế có đối tượng, tài sản hoặc chứng cứ tại Trung Quốc.
4. Phân biệt với các chế định khác
Để tránh nhầm lẫn, cần phân biệt tương trợ tư pháp về hình sự với:
- Dẫn độ ≠ tương trợ tư pháp: Việt Nam – Trung Quốc có Hiệp định riêng về dẫn độ, ký ngày 07/4/2015, có hiệu lực 12/12/2019; trong nước hiện điều chỉnh bởi Luật Dẫn độ 100/2025/QH15 (01/7/2026). Dẫn độ là chuyển giao người để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án; tương trợ tư pháp là hỗ trợ thu thập chứng cứ, tống đạt giấy tờ.
- Chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù: điều chỉnh bởi Luật 101/2025/QH15 (01/7/2026).
- Tương trợ tư pháp về dân sự: điều chỉnh bởi Luật 102/2025/QH15 (01/7/2026) — khác với tương trợ về hình sự.
5. Nguyên tắc thực hiện
Việc thực hiện tương trợ tư pháp về hình sự tuân thủ các nguyên tắc: tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng, cùng có lợi, phù hợp với Hiến pháp, pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Khi Việt Nam và nước ngoài cùng là thành viên của điều ước quốc tế về tương trợ tư pháp hình sự, chi phí và thủ tục thực hiện theo điều ước đó; trường hợp khác thực hiện theo nguyên tắc có đi có lại, phù hợp pháp luật Việt Nam và pháp luật, tập quán quốc tế.
Câu hỏi thường gặp
Văn bản nào điều chỉnh tương trợ tư pháp hình sự hiện nay?
Luật Tương trợ tư pháp về hình sự 103/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026). Luật 08/2007/QH12 phần hình sự đã hết hiệu lực từ cùng thời điểm.
Hiệp định tương trợ tư pháp Việt – Trung ký năm nào?
Ký tại Bắc Kinh ngày 19/10/1998, có hiệu lực từ 25/12/1999, hiệu lực vô thời hạn.
Tương trợ tư pháp khác dẫn độ ở điểm nào?
Tương trợ tư pháp là hỗ trợ thu thập chứng cứ, tống đạt giấy tờ; dẫn độ là chuyển giao người để truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thi hành án (Hiệp định dẫn độ Việt – Trung ký 07/4/2015, hiệu lực 12/12/2019).
Liên hệ FLAT Law Firm để được tư vấn về tương trợ tư pháp và hợp tác quốc tế trong vụ án hình sự, kinh tế.
Lưu ý: Thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Quy định pháp luật có thể thay đổi; trường hợp cụ thể cần tham khảo ý kiến luật sư.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.