Tài sản của vợ chồng có yếu tố nước ngoài

“Yếu tố nước ngoài” trong quan hệ tài sản vợ chồng là gì?

Khoản 25 Điều 3 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 định nghĩa: quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài là quan hệ mà ít nhất một bên tham gia là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài; hoặc quan hệ giữa các bên đều là công dân Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài. Trong lĩnh vực tài sản, “yếu tố nước ngoài” thường xuất hiện dưới ba dạng: chủ thể có yếu tố nước ngoài (một bên là người nước ngoài hoặc Việt kiều), tài sản ở nước ngoài (bất động sản, tài khoản ngân hàng, cổ phần công ty nước ngoài), và sự kiện pháp lý phát sinh ở nước ngoài (kết hôn, ly hôn, tặng cho, thừa kế tại nước ngoài).

Việc nhận diện đúng dạng yếu tố nước ngoài quyết định toàn bộ hướng xử lý: một cặp vợ chồng đều là công dân Việt Nam nhưng có căn hộ tại Singapore sẽ đối mặt với vấn đề pháp luật áp dụng khác hẳn cặp vợ chồng Việt – Hàn cùng sống tại TP.HCM. Bài viết này bao quát cả ba dạng, với trọng tâm là các quy định của pháp luật Việt Nam — đồng thời lưu ý rằng trong nhiều vụ việc, pháp luật nước ngoài sẽ cùng tham gia điều chỉnh và cần phối hợp tư vấn đa pháp hệ. Khung dịch vụ tổng thể cho người nước ngoài và Việt kiều xem tại pháp lý cho người nước ngoài & Việt kiều.

Nguyên tắc xác định pháp luật áp dụng

Điều 122 quy định nguyên tắc nền: các quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình của Việt Nam được áp dụng đối với quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài, trừ trường hợp Luật này có quy định khác. Nói cách khác, pháp luật Việt Nam là “mặc định”; chỉ khi luật có dẫn chiếu sang pháp luật khác thì mới áp dụng pháp luật khác. Có ba ngoại lệ: điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác với Luật này thì áp dụng điều ước quốc tế; pháp luật nước ngoài được áp dụng khi Luật này hoặc văn bản pháp luật khác của Việt Nam có dẫn chiếu — với điều kiện việc áp dụng không trái với các nguyên tắc cơ bản tại Điều 2 của Luật; và khi pháp luật nước ngoài dẫn chiếu trở lại pháp luật Việt Nam thì áp dụng pháp luật Việt Nam.

Trong thực tiễn tài sản vợ chồng, nguyên tắc này có nghĩa: nếu vụ việc được giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam và không có dẫn chiếu đặc biệt, chế độ tài sản chung – riêng, nguyên tắc chia khi ly hôn được xác định theo pháp luật Việt Nam — kể cả khi một bên là người nước ngoài. Điều 121 khoản 2 củng cố điều này: người nước ngoài tại Việt Nam có các quyền, nghĩa vụ như công dân Việt Nam trong quan hệ hôn nhân và gia đình, trừ trường hợp pháp luật Việt Nam có quy định khác. “Quy định khác” đáng chú ý nhất nằm ở lĩnh vực đất đai — phân tích tại mục bất động sản bên dưới.

Chế độ tài sản theo thỏa thuận có yếu tố nước ngoài

Điều 130 quy định: trong trường hợp có yêu cầu giải quyết việc áp dụng chế độ tài sản của vợ chồng theo thỏa thuận có yếu tố nước ngoài, cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam áp dụng các quy định của Luật Hôn nhân và gia đình và các luật khác có liên quan của Việt Nam để giải quyết. Quy định này có ý nghĩa thực tiễn lớn: thỏa thuận tài sản (trước hoặc trong hôn nhân) của cặp đôi có yếu tố nước ngoài, khi được đưa ra giải quyết tại Việt Nam, sẽ được đánh giá theo pháp luật Việt Nam — bao gồm các điều kiện về hình thức (văn bản công chứng/chứng thực), nội dung (Điều 48) và giới hạn (Điều 50).

Hệ quả: một “prenup” được lập tại nước ngoài theo mẫu của quốc gia đó chưa chắc đáp ứng điều kiện có hiệu lực tại Việt Nam — ví dụ thiếu công chứng theo yêu cầu của Điều 47, hoặc nội dung trái với giới hạn tại Điều 50. Với các cặp đôi có yếu tố nước ngoài, giải pháp an toàn là lập thỏa thuận đáp ứng đồng thời yêu cầu của các pháp hệ liên quan, hoặc ít nhất lập một văn bản riêng tuân thủ pháp luật Việt Nam cho phần tài sản tại Việt Nam. Xem phân tích chuyên sâu về thỏa thuận trước hôn nhân tại bài thỏa thuận tài sản trước hôn nhân và khung xác lập tài sản riêng tại xác lập tài sản riêng vợ chồng.

Bất động sản tại Việt Nam: người nước ngoài và quyền sử dụng đất

Đây là điểm khác biệt pháp lý quan trọng nhất mà các cặp đôi có yếu tố nước ngoài cần nắm: theo pháp luật đất đai Việt Nam, người nước ngoài không thuộc đối tượng được Nhà nước giao đất, cho thuê đất hay công nhận quyền sử dụng đất như công dân Việt Nam. Người nước ngoài chỉ được sở hữu nhà ở tại Việt Nam theo Luật Nhà ở (với điều kiện, số lượng và thời hạn nhất định), chứ không có quyền sử dụng đất độc lập. Hệ quả trực tiếp: trong quan hệ vợ chồng mà một bên là người nước ngoài, quyền sử dụng đất tại Việt Nam về nguyên tắc chỉ thuộc về bên là công dân Việt Nam.

Thực tiễn phát sinh nhiều tình huống phức tạp: tiền mua đất là tiền chung nhưng sổ đỏ chỉ đứng tên vợ/chồng là công dân Việt Nam — khi ly hôn, bên là người nước ngoài có quyền yêu cầu chia giá trị tài sản chung hay không? Theo nguyên tắc tài sản chung (Điều 33), nếu chứng minh được nguồn tiền chung, bên là người nước ngoài có thể yêu cầu được chia giá trị — nhưng không thể yêu cầu được đứng tên quyền sử dụng đất. Tòa án thường giải quyết bằng cách giao quyền sử dụng đất cho bên là công dân Việt Nam và buộc thanh toán phần giá trị tương ứng cho bên kia. Các gia đình nên xác lập rõ nguồn tiền ngay từ khi mua (hợp đồng, sao kê chuyển tiền từ nước ngoài) để tránh tranh cãi về sau — và cần lưu ý các quy định về quản lý ngoại hối khi chuyển tiền từ nước ngoài vào Việt Nam để mua tài sản.

Bất động sản ở nước ngoài khi ly hôn

Khoản 3 Điều 127 quy định rõ: việc giải quyết tài sản là bất động sản ở nước ngoài khi ly hôn tuân theo pháp luật của nước nơi có bất động sản đó. Đây là nguyên tắc “luật nơi có tài sản” (lex rei sitae) được luật hóa — Tòa án Việt Nam khi giải quyết ly hôn có yếu tố nước ngoài sẽ áp dụng pháp luật của quốc gia nơi bất động sản tọa lạc để xử lý phần tài sản đó, thay vì áp dụng pháp luật Việt Nam.

Trên thực tế, điều này tạo ra sự phân mảnh: cùng một vụ ly hôn, căn nhà tại TP.HCM chia theo pháp luật Việt Nam, căn hộ tại Sydney chia theo pháp luật Australia. Việc thi hành phán quyết về bất động sản ở nước ngoài còn phụ thuộc vào cơ chế công nhận và cho thi hành bản án tại quốc gia đó — không phải phán quyết của Tòa án Việt Nam nào cũng đương nhiên được thi hành ở nước ngoài. Với các gia đình có bất động sản ở nhiều quốc gia, nên có chiến lược pháp lý tổng thể ngay từ đầu: xác định cơ quan có thẩm quyền phù hợp, đánh giá khả năng thi hành tại từng quốc gia, và cân nhắc thỏa thuận phân chia tự nguyện (thường dễ thi hành xuyên biên giới hơn phán quyết áp đặt). Xem thêm bài ly hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt Nam.

Chia tài sản chung khi ly hôn có yếu tố nước ngoài

Khi ly hôn có yếu tố nước ngoài được giải quyết tại Việt Nam, việc chia tài sản chung về nguyên tắc tuân theo Điều 59 — chia đôi có tính đến hoàn cảnh, công sức đóng góp, lợi ích chính đáng và lỗi của mỗi bên. Yếu tố nước ngoài làm phức tạp việc áp dụng nguyên tắc này ở khâu chứng cứ: thu nhập, tài sản ở nước ngoài cần được chứng minh bằng tài liệu nước ngoài (hợp pháp hóa lãnh sự, dịch thuật); công sức đóng góp của bên sống ở nước ngoài (gửi tiền về, quản lý từ xa) cần được ghi nhận tương xứng với bên trực tiếp quản lý tại Việt Nam.

Một vấn đề thường bị bỏ qua là nghĩa vụ thuế và chi phí chuyển tiền xuyên biên giới khi thực hiện nghĩa vụ thanh toán chênh lệch: bên ở nước ngoài nhận khoản thanh toán từ Việt Nam có thể phải tuân thủ quy định quản lý ngoại hối và nghĩa vụ thuế tại cả hai quốc gia. Ngoài ra, nếu một bên đã có bản án ly hôn ở nước ngoài và chỉ yêu cầu giải quyết phần tài sản tại Việt Nam, cần thực hiện thủ tục công nhận hoặc ghi chú bản án nước ngoài trước (Điều 125) — phân tích chi tiết tại mục bên dưới. Khung dịch vụ ly hôn và chia tài sản giá trị lớn xem tại ly hôn & chia tài sản lớn.

Nghĩa vụ tài chính và nợ chung xuyên biên giới

Nghĩa vụ chung của vợ chồng có yếu tố nước ngoài thường phức tạp hơn nghĩa vụ trong nước: khoản vay ngân hàng nước ngoài để mua tài sản tại Việt Nam, nợ kinh doanh phát sinh tại quốc gia nơi một bên làm việc, nghĩa vụ bảo lãnh cho người thân ở nước ngoài. Việc xác định một khoản nợ là “nợ chung” hay “nợ riêng” tuân theo nguyên tắc chung của pháp luật Việt Nam (phục vụ nhu cầu chung của gia đình), nhưng chứng cứ về mục đích sử dụng khoản vay thường nằm ở nước ngoài và cần thu thập qua cơ chế tương trợ tư pháp — tốn thời gian và chi phí.

Rủi ro lớn nhất là sự bất đối xứng thông tin: một bên ở nước ngoài vay nợ mà bên còn lại tại Việt Nam không hề biết, đến khi chủ nợ nước ngoài yêu cầu xử lý tài sản tại Việt Nam mới vỡ lở. Biện pháp phòng ngừa: thỏa thuận tài sản phân định rõ nghĩa vụ chung – riêng; duy trì minh bạch tài chính giữa hai vợ chồng; và khi phát hiện khoản nợ bất thường, trao đổi ngay với luật sư để đánh giá tính chất nghĩa vụ và phương án bảo vệ tài sản tại Việt Nam trước khi chủ nợ có hành động pháp lý.

Hợp pháp hóa lãnh sự và công nhận bản án nước ngoài

Hai thủ tục đặc thù mà mọi vụ việc tài sản vợ chồng có yếu tố nước ngoài đều phải đi qua. Thứ nhất, hợp pháp hóa lãnh sự (Điều 124): giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài lập, cấp hoặc xác nhận — giấy đăng ký kết hôn, giấy chứng nhận quyền sở hữu tài sản, sao kê ngân hàng, văn bản tặng cho — muốn sử dụng tại Việt Nam thì phải được hợp pháp hóa lãnh sự, trừ trường hợp được miễn theo điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên hoặc theo nguyên tắc có đi có lại. Sau hợp pháp hóa, tài liệu còn cần dịch sang tiếng Việt và chứng thực bản dịch để nộp cho cơ quan Việt Nam.

Thứ hai, công nhận bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài (Điều 125): bản án, quyết định về hôn nhân và gia đình của Tòa án nước ngoài có yêu cầu thi hành tại Việt Nam được công nhận theo Bộ luật Tố tụng dân sự; trường hợp không có yêu cầu thi hành tại Việt Nam (ví dụ chỉ cần ghi nhận tình trạng ly hôn) thì thực hiện thủ tục ghi vào sổ hộ tịch theo quy định của Chính phủ. Phân biệt hai thủ tục này rất quan trọng: nhiều người lầm tưởng bản án ly hôn ở nước ngoài “đương nhiên” có hiệu lực tại Việt Nam cho mọi mục đích — thực tế, phần nhân thân (tình trạng hôn nhân) và phần tài sản/cấp dưỡng có thể cần các thủ tục khác nhau. Chuẩn bị hồ sơ đúng ngay từ đầu giúp tránh kéo dài tố tụng nhiều tháng chỉ vì thiếu một con dấu hợp pháp hóa.

Câu hỏi thường gặp

Liên kết hữu ích