Học nghề, tập nghề là cửa vào chính thức của hàng nghìn lao động trẻ vào nhà máy FDI, và chế độ này có bộ quyền lợi riêng tại Điều 61, Điều 62 Bộ luật Lao động — vừa được cập nhật bởi Luật Giáo dục nghề nghiệp 124/2025 với quy tắc không được thu học phí. Bài viết hệ thống hóa các quyền cốt lõi của người học để cả doanh nghiệp và người lao động áp dụng đúng.
Căn cứ pháp lý
- Bộ luật Lao động 45/2019/QH14, Điều 61: khoản 1 — học nghề để làm việc cho người sử dụng lao động theo chương trình đào tạo từng trình độ; khoản 2 — tập nghề để làm quen công việc theo vị trí việc làm, thời gian tập nghề không quá 03 tháng; khoản 3 đã được sửa đổi bởi Điều 43 Luật Giáo dục nghề nghiệp 124/2025/QH15 — người sử dụng lao động tuyển người vào học nghề, tập nghề để làm việc cho mình thì không được thu học phí.
- Bộ luật Lao động, khoản 5 và khoản 6 Điều 61: người học nghề, tập nghề trực tiếp hoặc tham gia lao động được trả lương theo mức hai bên thỏa thuận; hết thời hạn học nghề, tập nghề, hai bên phải ký kết hợp đồng lao động khi đủ điều kiện.
- Bộ luật Lao động, Điều 62: hợp đồng đào tạo nghề giữa người sử dụng lao động và người học, với các nội dung chủ yếu tại khoản 3 gồm nghề đào tạo, địa điểm và thời gian đào tạo, chi phí đào tạo và trách nhiệm hoàn trả chi phí.
Nhận học việc trong nhà máy FDI có phải ký hợp đồng?
Có. Khi doanh nghiệp tuyển người vào học nghề, tập nghề để làm việc cho mình, quan hệ giữa doanh nghiệp và người học được xác lập bằng hợp đồng đào tạo nghề bằng văn bản theo Điều 62 Bộ luật Lao động. Hợp đồng này không phải hợp đồng lao động — người học chưa phải người lao động chính thức — nhưng là văn bản pháp lý ràng buộc ghi nhận toàn bộ điều kiện của quá trình học: theo khoản 3 Điều 62, nội dung chủ yếu gồm nghề được đào tạo, địa điểm và thời gian đào tạo, chi phí đào tạo, thời hạn người học cam kết làm việc cho doanh nghiệp sau đào tạo (nếu có thỏa thuận), trách nhiệm hoàn trả chi phí đào tạo và các nội dung khác hai bên thỏa thuận. Ý nghĩa thực tế của việc ký văn bản là bảo vệ cả hai phía: người học có căn cứ đòi các quyền về lương học nghề, điều kiện học và việc ký hợp đồng lao động sau đào tạo; doanh nghiệp có căn cứ về cam kết làm việc sau đào tạo và hoàn trả chi phí trong các trường hợp luật định. Tuyển học việc chỉ bằng thỏa thuận miệng là vi phạm hình thức và khiến doanh nghiệp mất căn cứ khi tranh chấp hoàn trả chi phí — đây cũng là lỗi bị thanh tra lao động ghi nhận phổ biến ở các nhà máy tự đào tạo quy mô lớn.
Học nghề có được trả tiền? Có bị thu học phí?
Hai quy tắc cần tách bạch. Quy tắc học phí: theo khoản 3 Điều 61 Bộ luật Lao động đã được sửa đổi bởi Luật Giáo dục nghề nghiệp 124/2025, người sử dụng lao động tuyển người vào học nghề, tập nghề để làm việc cho mình thì không được thu học phí — mọi khoản thu dưới tên học phí từ người học trong mô hình này đều trái luật, tách bạch với chi phí đào tạo do doanh nghiệp bỏ ra và cơ chế hoàn trả chi phí khi người học vi phạm cam kết làm việc sau đào tạo theo hợp đồng. Quy tắc lương học nghề: theo khoản 5 Điều 61, người học nghề, tập nghề khi trực tiếp hoặc tham gia lao động trong quá trình học thì được trả lương theo mức do hai bên thỏa thuận; phần thời gian học lý thuyết, thực hành không tham gia lao động tạo sản phẩm không bắt buộc trả lương nhưng doanh nghiệp thường hỗ trợ ăn ở, đi lại theo chính sách thu hút. Người học vì vậy cần đọc kỹ hợp đồng đào tạo ở ba điểm: có khoản thu nào từ phía mình không (không được có học phí), mức lương thỏa thuận cho phần tham gia lao động là bao nhiêu, và điều kiện hoàn trả chi phí đào tạo được viết trong giới hạn nào — hoàn trả chỉ đặt ra trên chi phí đào tạo thực tế và theo các trường hợp hợp đồng, luật định, không phải một khoản phạt tự do.
Hết thời gian học nghề có bắt buộc ký hợp đồng lao động?
Có, khi đủ điều kiện. Khoản 6 Điều 61 Bộ luật Lao động quy định hết thời hạn học nghề, tập nghề, hai bên phải ký kết hợp đồng lao động khi đủ điều kiện theo quy định của Bộ luật Lao động. Đây là nghĩa vụ hai chiều gắn với mục đích của chế độ học nghề tại doanh nghiệp: doanh nghiệp đào tạo để tuyển dụng, người học học để được làm việc tại chính doanh nghiệp đó; doanh nghiệp không thể kéo dài trạng thái học nghề, tập nghề luân phiên để tránh ký hợp đồng lao động và các nghĩa vụ bảo hiểm kèm theo, vì thời gian tập nghề bị khống chế tối đa 03 tháng tại khoản 2 Điều 61 và thời gian học nghề bị khống chế bởi chương trình đào tạo của nghề tương ứng. Về phía người học, nếu sau học nghề mà không muốn làm việc cho doanh nghiệp, hệ quả xử lý theo cam kết trong hợp đồng đào tạo nghề về hoàn trả chi phí đào tạo, chứ không bị cưỡng chế làm việc. Sau khi hợp đồng lao động được ký, người lao động hưởng đầy đủ chế độ của Bộ luật Lao động như mọi người lao động khác, và thời gian học nghề trước đó được tính vào các chế độ liên quan theo quy định về đào tạo lại, nâng bậc trong doanh nghiệp.
Khuyến nghị cho doanh nghiệp FDI tự đào tạo
Ba việc làm đúng ngay từ đầu: dùng mẫu hợp đồng đào tạo nghề đủ các nội dung chủ yếu của khoản 3 Điều 62 và tuyệt đối không thiết kế khoản thu học phí dưới bất kỳ tên gọi nào; tách bạch trong hợp đồng giữa chi phí đào tạo doanh nghiệp chịu và cơ chế hoàn trả khi người học đơn phương phá vỡ cam kết, với mức hoàn trả gắn chi phí thực tế đã chi; và xây dựng lộ trình chuyển đổi học nghề sang hợp đồng lao động có mốc thời gian rõ ràng theo từng chương trình, tránh để người học vượt quá thời hạn tập nghề tối đa hoặc học nghề hết hạn mà chưa ký hợp đồng lao động.
Câu hỏi thường gặp
Nhận học việc trong nhà máy FDI có phải ký hợp đồng?
Có: doanh nghiệp tuyển người vào học nghề, tập nghề phải ký hợp đồng đào tạo nghề bằng văn bản theo Điều 62 Bộ luật Lao động, với nội dung chủ yếu tại khoản 3 Điều 62 gồm nghề đào tạo, địa điểm, thời gian, chi phí đào tạo, cam kết làm việc sau đào tạo và trách nhiệm hoàn trả chi phí. Thỏa thuận miệng là vi phạm hình thức và làm doanh nghiệp mất căn cứ khi tranh chấp hoàn trả chi phí.
Học nghề có được trả tiền?
Có ở phần tham gia lao động: khoản 5 Điều 61 quy định người học nghề, tập nghề trực tiếp hoặc tham gia lao động được trả lương theo mức hai bên thỏa thuận; phần học thuần túy không bắt buộc trả lương. Đồng thời doanh nghiệp không được thu học phí của người học theo khoản 3 Điều 61 đã sửa đổi bởi Luật Giáo dục nghề nghiệp 124/2025.
Hết thời gian học nghề có bắt buộc ký hợp đồng lao động?
Có, khi đủ điều kiện: khoản 6 Điều 61 quy định hết thời hạn học nghề, tập nghề hai bên phải ký kết hợp đồng lao động khi đủ điều kiện. Doanh nghiệp không được kéo dài học nghề, tập nghề để né hợp đồng lao động — tập nghề tối đa 03 tháng theo khoản 2 Điều 61. Người học không muốn ở lại thì xử lý theo cam kết hoàn trả chi phí trong hợp đồng đào tạo, không bị cưỡng chế làm việc.