Hầu hết các cuộc thoái vốn không chết ở câu hỏi có bán hay không, mà chết ở con số. Bên ở lại nhìn vào dòng tiền đang xấu đi và những khoản đầu tư sắp phải rót thêm; bên ra đi nhìn vào đất đai đã tăng giá và thương hiệu mà mình góp phần xây dựng. Khi hai cách nhìn không gặp nhau, tranh chấp định giá cần một cơ chế được thỏa thuận trước về người quyết định con số và về việc con số đó có phải là con số cuối cùng hay không.
Thẩm định độc lập: giá trị nằm ở quy trình chọn và phạm vi giao việc
Thuê một doanh nghiệp thẩm định giá theo Luật Giá 16/2023/QH15 cho ra một chứng thư thẩm định giá về giá trị phần vốn hoặc giá trị doanh nghiệp tại một thời điểm xác định. Giá trị của chứng thư này không nằm ở con số cuối cùng mà nằm ở khả năng chống chịu của nó khi bị bên còn lại soi: phương pháp được dùng là phương pháp tài sản, phương pháp thu nhập hay phương pháp so sánh thị trường; dữ liệu tài chính đầu vào lấy theo báo cáo đã kiểm toán hay số liệu quản trị; và các khoản điều chỉnh ngoài bảng cân đối như đất thuê, nợ cổ đông, giao dịch liên kết được xử lý ra sao. Một chứng thư dùng số liệu chưa kiểm toán mà không thuyết minh sẽ mất sức nặng ngay ở vòng đàm phán đầu tiên.
Ba quyết định quy trình cần chốt trước khi ký hợp đồng thẩm định. Ai chọn đơn vị thẩm định: cách bền nhất là mỗi bên đề cử một danh sách ngắn rồi chọn giao nhau, hoặc cùng chỉ định một tổ chức thứ ba trung lập lập danh sách. Ai trả phí: mặc định là bên yêu cầu thoái vốn trả, nhưng cấu trúc chia đều phí thường cho chứng thư có vị thế trung lập cao hơn trong mắt cả hai bên và trong mắt tòa án về sau. Và chứng thư có ràng buộc hay chỉ tham khảo: nếu thỏa thuận cổ đông im lặng ở điểm này, chứng thư chỉ là một ý kiến chuyên môn đắt tiền mà bên thua có quyền bỏ qua.
Cơ chế chuyên gia: nhanh và chung thẩm, nhưng chỉ mạnh bằng hợp đồng
Cơ chế chuyên gia, hay expert determination, giao việc chốt giá cho một chuyên gia cá nhân, thường là một thẩm định viên kỳ cựu hoặc một kiểm toán viên độc lập, theo một bộ quy tắc do các bên tự viết: chuyên gia nhận hồ sơ của hai bên, được quyền yêu cầu bổ sung tài liệu, nghe trình bày trong thời hạn ngắn, rồi ra quyết định giá kèm lý do tóm tắt. Toàn bộ quá trình có thể khép lại trong vài tuần thay vì nhiều tháng của một vụ kiện, và các bên thường thỏa thuận quyết định của chuyên gia là chung thẩm và ràng buộc như một cam kết hợp đồng, trừ trường hợp gian lận hoặc lỗi hiển nhiên.
Giới hạn của cơ chế này tại Việt Nam nằm ở khâu cưỡng chế. Quyết định của chuyên gia không phải phán quyết trọng tài theo Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 nên không được công nhận và thi hành theo thủ tục dành cho phán quyết; nếu bên thua từ chối thực hiện, bên thắng phải kiện ra tòa hoặc trọng tài để đòi thực hiện cam kết, và quyết định chuyên gia khi đó đóng vai trò chứng cứ rất mạnh nhưng không tự nó thành bản án. Vì vậy điều khoản chuyên gia cần đi kèm sẵn chế tài cho việc không tuân thủ, chẳng hạn tiền ký quỹ thực hiện hoặc quyền mua lại cưỡng chế theo giá chuyên gia đã chốt cộng một khoản phạt định sẵn.
Kiện ra tòa để định giá: có thể, nhưng tòa không phải là chuyên gia định giá
Khi không có thỏa thuận nào trước, bên thoái vốn có thể khởi kiện yêu cầu tòa án xác định giá trị phần vốn hoặc giải quyết tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng. Trong tố tụng, tòa án không tự tính giá mà trưng cầu giám định hoặc thẩm định giá tài sản theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13, và kết luận của tổ chức được trưng cầu trở thành chứng cứ trung tâm của vụ án. Con đường này cho ra một bản án cưỡng chế được, nhưng đổi bằng thời gian dài, chi phí giám định do các bên tạm ứng, và rủi ro kết quả phụ thuộc vào chất lượng hồ sơ tài chính mà chính công ty đang tranh chấp nắm giữ.
Thuần túy về chiến lược, vụ kiện định giá phát huy tác dụng tốt nhất khi nó là đòn bẩy buộc bên còn lại quay lại bàn đàm phán có cấu trúc, thay vì là nơi hai bên thực sự muốn nhận con số cuối cùng. Một lộ trình thực tế hay được dùng là kiện hoặc đe dọa kiện để mở khóa thông tin tài chính qua yêu cầu cung cấp chứng cứ của tòa, rồi chuyển phần chốt giá sang thẩm định độc lập hoặc cơ chế chuyên gia theo thỏa thuận đình chỉ vụ kiện.
Câu hỏi thường gặp
Thoái vốn mà hai bên không thống nhất giá thì sao?
Đi theo thứ tự đã cam kết trong thỏa thuận cổ đông nếu có: đàm phán trong thời hạn ấn định, chuyển sang thẩm định độc lập hoặc cơ chế chuyên gia nếu điều khoản đã ghi, rồi mới tới tòa án hoặc trọng tài. Nếu chưa có thỏa thuận trước nào về định giá, hai bên vẫn có thể ký một thỏa thuận định giá riêng ngay tại thời điểm tranh chấp để chỉ định đơn vị thẩm định hoặc chuyên gia và chốt tính ràng buộc của kết quả. Trường hợp không đạt được bất kỳ thỏa thuận nào, bên thoái vốn khởi kiện yêu cầu tòa xác định giá trị phần vốn, và tòa sẽ trưng cầu giám định, thẩm định giá trong tố tụng.
Thuê thẩm định độc lập thì ai chọn, ai trả phí?
Cách chọn bền nhất là hai bên cùng thống nhất một doanh nghiệp thẩm định giá hành nghề theo Luật Giá 16/2023/QH15, hoặc mỗi bên đề cử danh sách ngắn và lấy phần giao nhau, tránh để một bên đơn phương chỉ định vì chứng thư sẽ bị bên còn lại tấn công về tính độc lập. Về phí, thông lệ là bên yêu cầu định giá trả hoặc hai bên chia đều; chia đều thường cho chứng thư vị thế trung lập tốt hơn khi đàm phán và khi dùng làm chứng cứ. Cả hai nội dung ai chọn và ai trả cần ghi trong văn bản giao việc trước khi thẩm định bắt đầu.
Cơ chế chuyên gia quyết định (expert determination)?
Là cơ chế các bên thỏa thuận giao cho một chuyên gia độc lập chốt giá theo quy tắc tự đặt ra: nộp hồ sơ, bổ sung tài liệu theo yêu cầu của chuyên gia, trình bày trong thời hạn ngắn và nhận quyết định kèm lý do, thường được thỏa thuận là chung thẩm và ràng buộc như cam kết hợp đồng. Ưu điểm là nhanh và giữ bí mật. Giới hạn tại Việt Nam là quyết định chuyên gia không phải phán quyết trọng tài nên không được cưỡng chế trực tiếp; bên không tuân thủ sẽ bị kiện đòi thực hiện cam kết, vì vậy điều khoản nên kèm ký quỹ thực hiện hoặc chế tài định sẵn.
Kiện ra tòa để định giá?
Được. Tòa án giải quyết tranh chấp và xác định giá trị phần vốn thông qua trưng cầu giám định hoặc thẩm định giá tài sản theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13; kết luận giám định là chứng cứ trung tâm và bản án cuối cùng có hiệu lực cưỡng chế. Đổi lại, con đường này chậm, tốn chi phí giám định do các bên tạm ứng, và phụ thuộc vào hồ sơ tài chính do công ty nắm giữ. Trong thực tiễn, kiện thường hiệu quả nhất với vai trò đòn bẩy mở khóa thông tin và ép các bên quay lại cơ chế thẩm định hoặc chuyên gia có thỏa thuận.
Bài viết liên quan
- Chính sách cổ tức tối thiểu trong thỏa thuận cổ đông: bảo vệ dòng tiền nhà đầu tư
- Pha loãng có chủ đích để ép cổ đông thiểu số: chứng minh mục đích xấu
- Cơ chế bỏ phiếu đặc biệt cho quyết định có xung đột lợi ích trong JV
- Tranh chấp sau khi bán cổ phần: vi phạm cam kết bảo đảm (R&W) và đòi bồi thường
- Quyền tiếp cận thông tin của cổ đông: sổ sách, báo cáo và từ chối cung cấp
Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.
