Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026 và thay thế Quy tắc 2017. Quy tắc mới áp dụng cho tố tụng trọng tài bắt đầu từ ngày 01/7/2026, trừ khi các bên thỏa thuận khác. Bài viết này giới thiệu những điểm mới đã được xác minh từ Quy tắc VIAC 2026, với trọng tâm là các quy định có thể ảnh hưởng tới doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) khi giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).
Một điểm cần phân biệt ngay từ đầu: VIAC trong bài viết này là Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (Vietnam International Arbitration Centre, viac.vn), không phải Trung tâm Trọng tài Quốc tế Vienna (viac.eu). Quy tắc VIAC 2026 là quy tắc tố tụng do chính trung tâm trọng tài ban hành để điều chỉnh tố tụng tại trung tâm đó; đây không phải là luật, nghị định hay thông tư của Nhà nước.
Quy tắc VIAC 2026 áp dụng khi nào?
Theo Điều 1 của Quy tắc 2026, Quy tắc áp dụng cho trọng tài tại VIAC khi các bên thỏa thuận giải quyết tranh chấp theo Quy tắc này, khi các bên thỏa thuận trọng tài do Trung tâm quản lý hoặc giải quyết tại Trung tâm (hoặc từ ngữ tương tự), hoặc khi một hoặc nhiều bên nộp Đơn khởi kiện tới Trung tâm — trừ khi các bên thỏa thuận khác.
Mốc quyết định theo Điều 1.4 là thời điểm tố tụng bắt đầu: Quy tắc 2026 áp dụng cho tố tụng trọng tài bắt đầu từ ngày 01/7/2026, trừ khi các bên thỏa thuận khác. Quy tắc 2017 là quy tắc trước đó, có hiệu lực từ ngày 01/3/2017. Bài viết này không ghi số quyết định hay ngày ban hành của Quy tắc 2026, vì các thông tin đó chưa được xác minh từ văn bản gốc.
1. Gộp vụ tranh chấp: Chủ tịch VIAC có thể quyết định gộp vụ (Điều 17)
Ngoài trường hợp các bên thỏa thuận, Chủ tịch VIAC quyết định gộp các vụ trọng tài theo yêu cầu của một bên hoặc các bên khi tất cả các yêu cầu và yêu cầu phản tố được đưa ra theo cùng một thỏa thuận trọng tài, hoặc theo các thỏa thuận trọng tài tương thích và tranh chấp phát sinh từ cùng một quan hệ pháp lý hoặc cùng một giao dịch hay chuỗi giao dịch liên quan.
Điểm này khác với cách tiếp cận chung dưới Quy tắc 2017, khi việc gộp vụ về cơ bản chỉ diễn ra khi các bên thỏa thuận. Quy tắc 2026 chuyển sang cơ chế Chủ tịch có thể quyết định gộp vụ ngay cả khi không có thỏa thuận của tất cả các bên, khi có yêu cầu của một bên hoặc các bên và vụ việc thuộc một trong các căn cứ nêu trên. Quy tắc cũng đặt ra cơ chế cân bằng: bên không có cơ hội chọn trọng tài viên sau khi gộp vụ được coi là từ bỏ quyền đó, nhưng vẫn giữ quyền yêu cầu thay đổi trọng tài viên theo Điều 15 khi có căn cứ về tư cách, tính độc lập, vô tư và khách quan.
Ví dụ giả định (không phải vụ việc thực tế, không phải vụ việc FLAT đã xử lý): một dự án có nhiều hợp đồng liên quan tới cùng một chuỗi giao dịch — chẳng hạn hợp đồng xây dựng và hợp đồng cung cấp thiết bị cho cùng một dự án — có thể đặt ra câu hỏi về việc các tranh chấp phát sinh từ các hợp đồng đó có được gộp lại trong một tố tụng hay không. Câu trả lời trong từng trường hợp cụ thể phụ thuộc vào thỏa thuận trọng tài và các điều kiện của Điều 17.
2. Bổ sung bên tranh chấp: chế định mới (Điều 18)
Điều 18 là chế định mới so với Quy tắc 2017. Theo đó, một bên thứ ba có thể được bổ sung thành nguyên đơn hoặc bị đơn khi tất cả các bên, kể cả bên được bổ sung, đồng ý bằng văn bản, hoặc khi bên được bổ sung bị ràng buộc bởi thỏa thuận trọng tài đã viện dẫn.
Trong trường hợp thứ hai, việc đánh giá chỉ ở mức sơ bộ (prima facie) là bên đó bị ràng buộc bởi thỏa thuận trọng tài. Đánh giá sơ bộ này không ảnh hưởng tới quyết định cuối cùng của Hội đồng Trọng tài về thẩm quyền. Tương tự như khi gộp vụ, bên không có cơ hội chọn trọng tài viên được coi là từ bỏ quyền đó, nhưng giữ quyền yêu cầu thay đổi trọng tài viên theo Điều 15.
3. Thủ tục rút gọn: cải cách sâu nhất về tốc độ (Điều 24 và Phụ lục II)
Thủ tục rút gọn đã có dưới Quy tắc 2017, nhưng Quy tắc 2026 chi tiết hóa và mở rộng căn cứ áp dụng. Theo Điều 24, thủ tục rút gọn có thể áp dụng khi các bên thỏa thuận, hoặc khi tổng giá trị tranh chấp không vượt ngưỡng do VIAC ấn định và công bố tại thời điểm nộp đơn, hoặc khi tình tiết vụ việc phù hợp và Chủ tịch VIAC quyết định căn cứ các trường hợp tại Điều 24.3 và ý kiến các bên (nếu có); Trung tâm có thể tham vấn các bên trước khi quyết định. Yêu cầu áp dụng thủ tục rút gọn phải được đưa ra trước khi VIAC thông báo thành lập Hội đồng Trọng tài.
Bài viết này không ghi con số ngưỡng giá trị cụ thể, vì ngưỡng này do VIAC ấn định và công bố tại thời điểm nộp đơn và chưa được xác minh bằng con số tại thời điểm viết. Doanh nghiệp cần kiểm tra ngưỡng do VIAC công bố tại thời điểm nộp đơn trước khi căn cứ vào căn cứ này.
Quy tắc 2026 phân biệt hai chế độ theo thời điểm ký thỏa thuận trọng tài, và đây là điểm chuyển tiếp quan trọng nhất đối với doanh nghiệp có hợp đồng cũ:
- Thỏa thuận trọng tài ký trước ngày 01/7/2026: thủ tục rút gọn chỉ áp dụng nếu các bên đã thỏa thuận áp dụng trước khi VIAC ra thông báo về việc thành lập Hội đồng Trọng tài.
- Thỏa thuận trọng tài ký từ ngày 01/7/2026: chỉ cần chọn trọng tài VIAC hoặc Quy tắc VIAC là các bên được coi là đã đồng ý để Chủ tịch VIAC quyết định áp dụng thủ tục rút gọn, trừ khi các bên loại trừ bằng thỏa thuận bằng văn bản.
Về cơ cấu và tiến độ, Hội đồng Trọng tài trong thủ tục rút gọn mặc định gồm một trọng tài viên, trừ khi các bên thỏa thuận ba trọng tài viên. Phán quyết được ban hành không muộn hơn hai tháng kể từ ngày VIAC thông báo thành lập Hội đồng Trọng tài; thời hạn hai tháng này có thể được gia hạn khi cần thiết; và trong mọi trường hợp, phán quyết được ban hành trong 30 ngày sau khi kết thúc phiên họp cuối cùng. Theo Phụ lục II Điều 1.4, Chủ tịch VIAC, theo sáng kiến của mình hoặc theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, sau khi tham vấn các bên và Hội đồng Trọng tài, có thể quyết định chấm dứt áp dụng thủ tục rút gọn và quay lại thủ tục thông thường nếu tình tiết mới khiến thủ tục này không còn phù hợp. Theo Điều 24.4, bên phản đối việc áp dụng thủ tục rút gọn nộp phản đối cho Trung tâm trong thời hạn Trung tâm ấn định.
4. Tranh chấp từ nhiều hợp đồng: chi tiết hóa ngay từ giai đoạn khởi kiện (Điều 6)
Điều 6 của Quy tắc 2026 chi tiết hóa việc xử lý tranh chấp phát sinh từ nhiều hợp đồng. Nguyên đơn có thể lựa chọn nộp từng đơn riêng theo từng thỏa thuận trọng tài, hoặc nộp một đơn duy nhất kèm yêu cầu gộp, trong đó nêu rõ yêu cầu nào phát sinh từ thỏa thuận nào.
Chủ tịch VIAC quyết định việc gộp hay không trong năm ngày làm việc kể từ ngày nguyên đơn nộp đủ phí, dựa trên ba điều kiện tại Điều 6.2: (a) yêu cầu phát sinh từ các hợp đồng liên quan, hoặc cùng một giao dịch, hoặc một chuỗi giao dịch; (b) các vấn đề pháp lý hoặc sự kiện theo các thỏa thuận trọng tài tương tự nhau; và (c) các thỏa thuận trọng tài tương thích với nhau. Quy tắc không định nghĩa “thỏa thuận trọng tài tương thích”, vì vậy bài viết này chỉ nêu tiêu chí đó như một điều kiện của Quy tắc, không tự đưa ra định nghĩa thay cho Quy tắc. Nếu Chủ tịch không chấp nhận yêu cầu gộp (một phần hoặc toàn bộ), quyền yêu cầu gộp theo Điều 17 vẫn được bảo lưu theo Điều 6.4.
Cần phân biệt hai cơ chế: Điều 6 điều chỉnh phạm vi tố tụng ngay từ giai đoạn khởi kiện, còn Điều 17 áp dụng cho các vụ đã thụ lý. Điều 6.2 yêu cầu hội đủ cả ba điều kiện, trong khi Điều 17.1 chỉ cần thuộc một trong các căn cứ được liệt kê.
5. Quản lý vụ tranh chấp và hội nghị hành chính: hai cơ chế khác nhau (Điều 16 và Điều 23)
Quy tắc 2017 không có quy định riêng về họp quản lý vụ tranh chấp. Quy tắc 2026 trao cho Hội đồng Trọng tài quyền linh hoạt quyết định có cần họp quản lý vụ tranh chấp hay không, theo sáng kiến của Hội đồng hoặc theo yêu cầu của một bên. Cuộc họp này phục vụ việc lập kế hoạch tố tụng sớm và thảo luận về tiến độ, hiệu quả thủ tục.
Hội nghị hành chính theo Điều 23 là cơ chế khác, không nên gộp với họp quản lý vụ tranh chấp. Trong suốt quá trình tố tụng, vì mục đích thực hiện chức năng tổ chức và điều phối việc giải quyết tranh chấp, VIAC có thể triệu tập hội nghị hành chính với các bên để hướng dẫn và tham vấn về các vấn đề thủ tục và các vấn đề thuộc thẩm quyền của Chủ tịch VIAC.
Cũng tại cuộc họp quản lý vụ tranh chấp, theo Điều 16.4, Hội đồng Trọng tài có thể khuyến nghị các bên về khả năng hòa giải, bao gồm hòa giải tại Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC) theo thủ tục liên thông Trọng tài – Hòa giải của VIAC. Khi đó, việc hòa giải do hòa giải viên theo Quy tắc VMC thực hiện, không phải Hội đồng Trọng tài trực tiếp tiến hành hòa giải theo cơ chế này. Bạn đọc có thể tham khảo thêm về các hình thức hòa giải trong tranh chấp có yếu tố nước ngoài tại bài viết Hòa giải tại tòa án và hòa giải thương mại ngoài tòa: lựa chọn cơ chế cho tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài.
6. Số hóa và liên lạc: email, VIAC.eCase và gửi trực tiếp (Điều 3)
Theo Điều 3, thông báo và tài liệu có thể được gửi bằng giao trực tiếp, bưu điện bảo đảm hoặc chuyển phát, fax, email, thông qua nền tảng VIAC.eCase, hoặc bất kỳ phương tiện liên lạc nào khác có thể lưu lại bằng chứng về việc gửi.
Theo quyết định của Hội đồng Trọng tài hoặc thỏa thuận của các bên, các bên có thể gửi thông báo và tài liệu trực tiếp cho nhau và đồng thời gửi cho Hội đồng Trọng tài và VIAC, thay vì mọi liên lạc đều phải qua Ban Thư ký như thực tiễn dưới Quy tắc 2017. Toàn bộ hoặc một phần tố tụng rút gọn cũng có thể diễn ra bằng phương thức điện tử, trừ khi các bên thỏa thuận khác (Phụ lục II Điều 1.3).
Một điểm cần ghi đúng về mốc thời gian: VIAC đã ra mắt nền tảng VIAC.eCase từ tháng 6/2024, tức là trước Quy tắc 2026. Quy tắc 2026 ghi nhận phương tiện này trong Điều 3, chứ không phải “phát minh” eCase vào năm 2026. Điều 3 liệt kê nhiều phương thức song song, vì vậy bài viết này không khẳng định việc nộp đơn điện tử hoàn toàn thay thế nộp giấy trong mọi trường hợp.
7. Minh bạch và trọng tài viên: tài trợ bên thứ ba, bổ nhiệm và giới hạn trách nhiệm (Điều 16.7, Điều 11, Phụ lục I và Điều 44)
Công khai tài trợ bên thứ ba (Điều 16.7)
Bên nhận tài trợ phải công khai và xác định bên tài trợ; Hội đồng Trọng tài có thể yêu cầu công khai thêm thông tin về thỏa thuận tài trợ. Theo các phân tích về Quy tắc 2026, mục đích của quy định này là phục vụ việc đánh giá xung đột lợi ích, bảo đảm chi phí và phân bổ chi phí. Bài viết này không suy ra từ đó nghĩa vụ phải công khai toàn bộ thỏa thuận tài trợ.
Thẩm quyền bổ nhiệm mở rộng (Điều 11)
Trước đây, quyền bổ nhiệm của VIAC chủ yếu là giải pháp dự phòng khi một bên không chỉ định trọng tài viên hoặc các trọng tài viên không thống nhất được chủ tịch. Quy tắc 2026 mở rộng cho Chủ tịch VIAC, sau khi tham vấn các bên, áp dụng quy định bổ nhiệm mặc định khi thủ tục bổ nhiệm đã thỏa thuận không đầy đủ, gây cản trở việc thành lập Hội đồng, hoặc dẫn đến đối xử không bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của các bên, có thể ảnh hưởng đến hiệu lực và khả năng thi hành phán quyết.
Tiêu chuẩn trọng tài viên ngoài danh sách (Phụ lục I)
Phụ lục I đặt ra tiêu chuẩn đối với trọng tài viên ngoài danh sách VIAC, bao gồm cam kết bằng văn bản về khả năng giải quyết vụ tranh chấp bằng ngôn ngữ trọng tài một cách nhanh chóng và hiệu quả. Các tiêu chuẩn cụ thể của Phụ lục I không áp dụng khi chọn hoặc chỉ định trọng tài viên trong danh sách VIAC. Bài viết này chỉ trình bày khung tiêu chuẩn của Phụ lục I, không ghi các con số cụ thể về số năm kinh nghiệm hay số vụ việc.
Giới hạn trách nhiệm của trọng tài viên (Điều 44)
Điều 44 là điều mới: trọng tài viên, VIAC và nhân sự của VIAC không chịu trách nhiệm đối với hành vi hoặc thiếu sót, do bất cẩn hay không, liên quan đến nội dung hoặc thủ tục ban hành quyết định, phán quyết, văn bản khác, hoặc sai sót thủ tục, trừ trường hợp chứng minh được hành vi được thực hiện một cách gian dối hoặc thiếu trung thực. Sau khi đã có phán quyết, quyết định công nhận hòa giải thành hoặc quyết định chấm dứt, và khi khả năng hiệu đính, giải thích hoặc bổ sung phán quyết đã hết hoặc đã được sử dụng hết, các bên được coi là đã đồng ý rằng trọng tài viên, VIAC và nhân sự của VIAC không có nghĩa vụ trình bày, giải thích hoặc trả lời, và đã từ bỏ quyền yêu cầu, triệu tập hoặc mời họ tham gia với bất kỳ vai trò nào trong thủ tục pháp lý khác liên quan đến vụ tranh chấp, trừ khi luật có quy định khác. Đây không phải là miễn trừ tuyệt đối.
8. Thẩm quyền của đại diện: nhắc ngắn gọn (Điều 4)
Theo Điều 4, VIAC (trước khi thành lập Hội đồng) và sau đó là Hội đồng Trọng tài được quyết định hình thức chứng minh thẩm quyền đại diện. Tranh chấp về phạm vi, nội dung và hiệu lực của văn bản ủy quyền cuối cùng do Hội đồng Trọng tài quyết định. Bài viết chỉ nhắc ngắn gọn điểm này và không đi sâu vào án lệ hay tranh luận về hủy phán quyết.
Các điểm doanh nghiệp thường đối chiếu khi rà soát hồ sơ
Ở mức thông tin phổ thông, các điểm sau thường được đối chiếu cùng nhau khi xem xét một hồ sơ trọng tài dưới Quy tắc 2026, mà không thay thế việc xem xét từng thỏa thuận và từng vụ việc cụ thể:
- Thời điểm tố tụng bắt đầu, vì mốc này quyết định việc áp dụng Quy tắc 2026 theo Điều 1.4.
- Thời điểm ký thỏa thuận trọng tài, vì thỏa thuận ký trước và từ ngày 01/7/2026 chịu hai chế độ khác nhau về thủ tục rút gọn theo Điều 24.
- Tranh chấp có phát sinh từ nhiều hợp đồng hoặc liên quan tới nhiều bên hay không, vì các Điều 6, 17 và 18 điều chỉnh các tình huống này theo những cơ chế khác nhau.
- Việc lựa chọn trọng tài viên ngoài danh sách VIAC có đáp ứng tiêu chuẩn tại Phụ lục I hay không.
- Việc công khai tài trợ bên thứ ba theo Điều 16.7 và phương thức liên lạc theo Điều 3.
Bài viết tổng quan đồng hành: Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC: những điểm NĐT nước ngoài cần biết giới thiệu khung tổng quan về Quy tắc VIAC; bài viết này tập trung vào các điểm mới của Quy tắc 2026.
Việc thu thập và trình bày chứng cứ vẫn là một phần quan trọng của tố tụng trọng tài; bạn đọc có thể tham khảo thêm bài viết Chứng cứ trong tố tụng trọng tài FDI: thu thập và trình bày hiệu quả. Đối với bối cảnh tranh chấp có yếu tố Trung Quốc, bài viết Tranh chấp Việt–Trung: chọn trọng tài VIAC, CIETAC hay SIAC cung cấp thêm thông tin tham khảo về trọng tài VIAC trong bối cảnh đó; bài viết này không đưa ra khuyến nghị lựa chọn trung tâm trọng tài cho bất kỳ trường hợp cụ thể nào.
Nguồn tham chiếu
Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) — Rules of Arbitration 2026: https://viac.vn/en/rules-of-arbitration-2026.html. Các phân tích thứ cấp được dossier nghiên cứu sử dụng để định hướng gồm Pinsent Masons (29/5/2026), Kluwer Arbitration Blog (11/9/2026), EP Legal (29/7/2026), Forvis Mazars Việt Nam (2026) và Lexology (2026) về thủ tục rút gọn.
Liên hệ
Để trao đổi thêm về nội dung thông tin phổ thông trong bài viết này, bạn đọc có thể liên hệ FLAT Law Firm qua trang liên hệ hoặc qua Zalo chính thức: zalo.me/0988424851.
Bài viết này cung cấp thông tin pháp lý phổ thông về Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026, không phải tư vấn pháp lý cho vụ việc cụ thể; doanh nghiệp cần tham khảo ý kiến luật sư trước khi áp dụng vào hợp đồng hoặc tranh chấp của mình.
Bài viết liên quan
- Bị cướp, hành hung ở Việt Nam: thủ tục trình báo và bồi thường
- Kịch bản: nếu bị khởi kiện tại Việt Nam, doanh nghiệp FDI cần làm gì?
- Hòa giải thương mại: nghị định mới và thực tiễn
- Vận tải đường sắt liên vận quốc tế (Việt-Trung, Việt-Châu Âu): thủ tục
- Tranh chấp với đối tác địa phương: Việt Nam vs Thái Lan vs Indonesia
Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.
