Cùng một lô hàng nhập lậu, có trường hợp doanh nghiệp chỉ bị phạt tiền hành chính, có trường hợp giám đốc phải hầu tòa hình sự. Ranh giới nằm ở đâu? Trong lĩnh vực hải quan, pháp luật phân định rõ: vi phạm đến mức nào thì dừng ở xử phạt vi phạm hành chính, vượt ngưỡng nào thì thành tội phạm và bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự (văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH, sau Luật 86/2025/QH15).
Cơ chế chuyển hồ sơ: thấy dấu hiệu tội phạm là chuyển ngay
Khi xem xét vụ vi phạm để ra quyết định xử phạt, nếu thấy có dấu hiệu tội phạm, người có thẩm quyền xử phạt phải chuyển ngay hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng hình sự. Trường hợp trong quá trình thi hành quyết định xử phạt mà phát hiện dấu hiệu tội phạm (và chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự) thì tạm đình chỉ thi hành quyết định xử phạt và chuyển hồ sơ trong thời hạn 03 ngày (khoản 1, 2 Điều 62 Luật Xử lý vi phạm hành chính — văn bản hợp nhất 27/VBHN-VPQH).
Nghị định 169/2026/NĐ-CP cũng xác lập ranh giới này: các hành vi tại các Điều 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196 và 200 của Bộ luật Hình sự chỉ bị xử phạt hành chính trong các trường hợp dưới ngưỡng định tội hoặc có tình tiết đặc biệt (khoản 3 Điều 3) — còn lại thuộc về tố tụng hình sự.
Bốn tội danh hải quan doanh nghiệp hay vướng nhất
1. Tội buôn lậu (Điều 188 BLHS): buôn bán qua biên giới hoặc từ khu phi thuế quan vào nội địa (hoặc ngược lại) trái pháp luật hàng hóa, tiền Việt Nam, ngoại tệ, kim khí quý, đá quý. Ngưỡng định tội đối với cá nhân: trị giá hàng hóa từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng; hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính về các hành vi tại Điều 188 hoặc các Điều 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 200 (hoặc đã bị kết án về một trong các tội này) mà chưa được xóa án tích, hoặc vật phạm pháp là di vật, cổ vật. Đối với pháp nhân thương mại: trị giá từ 200.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng; dưới 200.000.000 đồng nhưng là di vật, cổ vật; hoặc từ 100.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về các điều trên mà chưa được xóa án tích.
2. Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189 BLHS): ngưỡng định tội tương tự Điều 188 — cá nhân từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng; dưới 100.000.000 đồng nhưng có “tiền sự” xử phạt vi phạm hành chính/kết án chưa được xóa án tích, hoặc vật phạm pháp là di vật, cổ vật.
3. Tội sản xuất, buôn bán hàng cấm (Điều 190 BLHS): ngưỡng định lượng cụ thể theo từng loại hàng: thuốc bảo vệ thực vật thuộc danh mục cấm từ 50 kg đến dưới 100 kg; thuốc lá điếu nhập lậu từ 1.500 bao đến dưới 3.000 bao; pháo nổ từ 06 kg đến dưới 40 kg; hàng hóa khác bị cấm kinh doanh, cấm lưu hành, cấm sử dụng trị giá từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng — hoặc dưới ngưỡng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về các Điều 188–196, 200 mà chưa được xóa án tích.
4. Tội trốn thuế (Điều 200 BLHS): đối với cá nhân — số tiền trốn thuế từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng, hoặc dưới 100.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn thuế hoặc đã bị kết án về tội này/các tội tại các Điều 188, 189, 190, 191, 192, 193, 194, 195, 196, 202, 250, 251, 253, 254, 304, 305, 306, 309, 311 mà chưa được xóa án tích; đối với pháp nhân — từ 200.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng, hoặc từ 100.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về các tội tại các Điều 188–196 mà chưa được xóa án tích.
Yếu tố “tiền sự”: dưới ngưỡng vẫn có thể thành tội phạm
Điểm chung của các tội danh trên: ngưỡng tiền không phải điều kiện duy nhất. Người đã từng bị xử phạt vi phạm hành chính về các hành vi trong nhóm Điều 188–196, 200 (hoặc đã bị kết án về các tội này) mà chưa được xóa án tích, nếu tái phạm thì dù trị giá dưới 100.000.000 đồng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Thực tiễn, nhiều doanh nghiệp chủ quan vì “lô hàng chỉ vài chục triệu” mà quên mất tiền sự xử phạt từ vụ việc cũ vẫn còn hiệu lực.
Trường hợp đặc biệt: di vật, cổ vật
Với vật phạm pháp là di vật, cổ vật, việc định tội không phụ thuộc vào trị giá — dù trị giá dưới ngưỡng 100.000.000 đồng (cá nhân) hay 200.000.000 đồng (pháp nhân) vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội buôn lậu hoặc vận chuyển trái phép qua biên giới.
Các tội danh liên quan khác: Điều 191, 192
Ngoài bốn tội danh trên, nhóm ranh giới hành chính — hình sự trong lĩnh vực hải quan còn bao gồm Điều 191 (tàng trữ, vận chuyển hàng cấm) và Điều 192 (sản xuất, buôn bán hàng giả) — cùng nằm trong nhóm các Điều 188–196, 200 mà Nghị định 169/2026/NĐ-CP (khoản 3 Điều 3) xác định là ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu hình sự, áp dụng cho cả cá nhân và tổ chức. Ngưỡng định lượng cụ thể và khung hình phạt chi tiết của từng điều cần được đối chiếu trực tiếp toàn văn Bộ luật Hình sự (văn bản hợp nhất 135/VBHN-VPQH) tại thời điểm áp dụng — không nên suy đoán từ các nguồn thứ cấp.
Nguyên tắc không xử lý hai lần một hành vi
Theo nguyên tắc chung của pháp luật xử lý vi phạm hành chính, một hành vi chỉ bị xử lý một lần — hoặc hành chính, hoặc hình sự. Trường hợp cơ quan tố tụng tiếp nhận hồ sơ nhưng quyết định không khởi tố, vụ việc được chuyển trả để xử phạt hành chính — khi đó thời hiệu xử phạt được kéo dài thêm 01 năm (khoản 4 Điều 5 Nghị định 169/2026/NĐ-CP).
Khuyến nghị cho doanh nghiệp
- Rà soát “tiền sự”: kiểm tra lịch sử xử phạt vi phạm hành chính của doanh nghiệp và người đại diện — một quyết định xử phạt cũ chưa được xóa có thể biến vi phạm nhỏ thành vụ án hình sự;
- Không chủ quan với ngưỡng tiền: 100.000.000 đồng (cá nhân) và 200.000.000 đồng (pháp nhân) là các mốc phải ghi nhớ, nhưng tiền sự và di vật/cổ vật có thể “hạ” ngưỡng về gần như bằng không;
- Khai báo trung thực: trốn thuế qua gian lận chứng từ, khai sai mã số hàng hóa không chỉ bị phạt hành chính (Điều 15 Nghị định 169/2026/NĐ-CP) mà vượt ngưỡng sẽ thành Tội trốn thuế (Điều 200 BLHS);
- Khi có dấu hiệu bị chuyển hồ sơ hình sự: làm việc ngay với luật sư hình sự — giai đoạn này quyết định vụ việc đi theo hướng hành chính hay hình sự.
Cần rà soát rủi ro hải quan và thuế xuất nhập khẩu cho doanh nghiệp? Liên hệ qua trang Liên hệ của FLAT Law Firm để được tư vấn.
Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Tình huống cụ thể của doanh nghiệp cần được luật sư đánh giá riêng.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.