Với hợp đồng mua bán điện (PPA) năng lượng tái tạo, câu hỏi “trọng tài hay tòa án” thường đã được định đoạt từ ngày ký — trong điều khoản giải quyết tranh chấp của chính PPA. Bài viết này đưa ra ma trận lựa chọn diễn đàn riêng cho PPA, khác với so sánh trọng tài–tòa án chung cho tranh chấp thương mại (xem bài tổng quan). Về đặc thù tranh chấp PPA/COD, xem thêm tranh chấp dự án năng lượng.
1. PPA mẫu của EVN thường quy định gì?
Trong thực tiễn, PPA tại Việt Nam thường theo mẫu do bên mua (thường là EVN hoặc đơn vị được ủy quyền) ban hành, với cấu trúc giải quyết tranh chấp nhiều tầng: thương lượng trong 30 ngày trước; nếu không thành, nhiều mẫu quy định tranh chấp được giải quyết tại tòa án có thẩm quyền — trọng tài chỉ là phương án khi các bên đã đàm phán đưa vào hợp đồng.
Điểm mấu chốt theo Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010 (sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15, hiệu lực 01/7/2025): tranh chấp chỉ được giải quyết bằng trọng tài khi các bên có thỏa thuận trọng tài. Không có điều khoản trọng tài trong PPA = tòa án là diễn đàn mặc định.
2. Vì sao nhà đầu tư năng lượng thường muốn trọng tài?
- Bảo mật: giá điện, cơ cấu tài chính dự án 20–25 năm là thông tin nhạy cảm. Trọng tài xét xử không công khai (khoản 4 Điều 4, Điều 55 LTTTM), trong khi phiên tòa về nguyên tắc công khai.
- Chuyên môn kỹ thuật: tranh chấp PPA xoay quanh COD, công suất, cắt giảm (curtailment), phương pháp tính giá — trọng tài viên am hiểu ngành năng lượng (Điều 20 LTTTM) có lợi thế rõ rệt so với thẩm phán xử đa lĩnh vực.
- Chung thẩm và tốc độ: phán quyết trọng tài chung thẩm, có hiệu lực từ ngày ban hành (khoản 5 Điều 61) — quan trọng khi dự án cần khép rủi ro pháp lý để thu xếp tài chính.
- Thi hành xuyên biên giới: phán quyết trọng tài được Công ước New York 1958 bảo hộ tại hơn 170 quốc gia — đáng giá khi đối tác, tài sản hoặc dòng tiền bảo đảm nằm ngoài Việt Nam.
- Linh hoạt ngôn ngữ/luật áp dụng: đặc biệt với dự án có vốn nước ngoài (Điều 10, 11, 14 LTTTM).
- Xu hướng: trong quá trình tham vấn về PPA đấu thầu cạnh tranh, phía đối tác năng lượng đã đề xuất đưa trọng tài quốc tế vào như một lựa chọn để tạo niềm tin cho nhà đầu tư nước ngoài — nhà đầu tư hoàn toàn có cơ sở đàm phán điều này.
3. Khi nào tòa án là lựa chọn hợp lý?
- Cần biện pháp cưỡng chế mạnh: tòa án có lợi thế khi cần áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời được thi hành nhanh (phong tỏa tài sản, cấm thay đổi hiện trạng) hoặc cưỡng chế thu thập chứng cứ.
- Không có thỏa thuận trọng tài và bên mua từ chối ký bổ sung — thực tế phổ biến khi PPA đã ký theo mẫu cứng.
- Cần tiền lệ công khai để răn đe hoặc làm rõ cách diễn giải điều khoản giá trong bối cảnh chính sách điện lực thay đổi.
- Tranh chấp giá trị không quá lớn: chi phí trọng tài (đặc biệt trọng tài quốc tế) có thể không tương xứng.
4. Lớp hành chính đặc thù của ngành điện
Ít người để ý: Điều 24 Thông tư 42/2022/TT-BCT quy định Sở Công Thương (tranh chấp có cấp điện áp đến 110kV) và Cục Điều tiết điện lực (trên 110kV) có thẩm quyền giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán điện — nhưng chỉ khi hai bên không tự thương lượng được, chưa qua tố tụng/trọng tài, và có thỏa thuận đề nghị cơ quan này giải quyết. Đây là tầng hòa giải hành chính có thể tận dụng trước khi leo thang.
5. Checklist đàm phán điều khoản tranh chấp trong PPA mới
- Hình thức trọng tài: VIAC (Quy tắc 2026, hiệu lực 01/7/2026) hay trọng tài quốc tế (SIAC, ICC)?
- Số lượng trọng tài viên, ngôn ngữ, địa điểm giải quyết tranh chấp, luật áp dụng;
- Có tách tranh chấp kỹ thuật (giám định độc lập/chuyên gia) khỏi tranh chấp pháp lý không;
- Thời hiệu: 02 năm theo Điều 33 LTTTM (trừ luật chuyên ngành quy định khác);
- Cơ chế thương lượng bắt buộc trước tố tụng — chuẩn bị kỹ vì tỷ lệ thành công ở giai đoạn này cao.
6. Cân nhắc chiến lược dài hạn
PPA năng lượng tái tạo thường kéo dài 20–25 năm. Thắng một vụ kiện nhưng đánh mất quan hệ với bên mua điện duy nhất có thể đắt hơn chính khoản bồi thường. Trong nhiều trường hợp, đàm phán lại PPA (điều chỉnh giá sau FIT, cơ chế curtailment) hiệu quả hơn kiện tụng — và diễn đàn được chọn nên phục vụ chiến lược đó, không chỉ phục vụ vụ kiện trước mắt.
Câu hỏi thường gặp
Hỏi: PPA đã ký không có điều khoản trọng tài, nay muốn ra trọng tài có được không?
Đáp: Được nếu các bên ký thỏa thuận trọng tài bổ sung sau tranh chấp (Điều 5 LTTTM cho phép), nhưng thực tế rất khó khi quan hệ đã đổ vỡ. Vì vậy điều khoản phải có từ khi đàm phán PPA.
Hỏi: Trọng tài VIAC có xử được tranh chấp PPA kỹ thuật cao không?
Đáp: Được — các bên được lựa chọn trọng tài viên am hiểu ngành năng lượng; Quy tắc VIAC 2026 (hiệu lực 01/7/2026) còn cho phép họp trực tuyến và quy định rõ về chi phí.
Hỏi: Phán quyết trọng tài về PPA có thi hành được ở nước ngoài không?
Đáp: Có, qua Công ước New York 1958 — lợi thế lớn so với bản án tòa án khi cần thi hành xuyên biên giới.
Nguồn trích dẫn
- Luật Điện lực số 61/2024/QH15 — hiệu lực 01/02/2025 — thuvienphapluat.vn
- Luật Trọng tài thương mại số 54/2010/QH12, sửa đổi bởi Luật 81/2025/QH15 — thuvienphapluat.vn
- Quy tắc tố tụng trọng tài VIAC 2026 — hiệu lực 01/7/2026
- Thông tư 42/2022/TT-BCT (Điều 24)
Bài viết mang tính tham khảo chung, không thay thế tư vấn pháp lý cho từng trường hợp cụ thể. Nội dung do AI soạn thảo, đang chờ Hội đồng QA (FLAW AI Legal Council) rà soát; chưa được luật sư người thật xem xét.
Xem thêm: Tranh chấp dự án năng lượng: PPA, COD · Nên chọn trọng tài hay tòa án cho tranh chấp thương mại · Liên hệ FLAT Law Firm
