Bị quản lý ép ở lại làm thêm giờ liên tục, từ chối thì bị đánh giá thấp, trừ thưởng — tình huống này có tên pháp lý là sử dụng lao động làm thêm giờ trái quy định. Pháp luật không cấm làm thêm giờ, nhưng đặt ra giới hạn cứng và yêu cầu sự đồng ý của người lao động. Bài viết chỉ rõ giới hạn, ngoại lệ và các kênh khiếu nại.
1. Ba giới hạn làm thêm giờ phải tuân thủ đồng thời
Theo Điều 107 khoản 2 Bộ luật Lao động 2019, doanh nghiệp chỉ được sử dụng người lao động làm thêm giờ khi đáp ứng đầy đủ các yêu cầu:
- Được sự đồng ý của người lao động — theo Điều 59 Nghị định 145/2020/NĐ-CP, sự đồng ý phải cụ thể về thời gian, địa điểm và công việc làm thêm; điều khoản “đồng ý làm thêm giờ” chung chung trong hợp đồng hay nội quy là chưa đủ;
- Không quá 50% số giờ làm việc bình thường trong 01 ngày (nếu áp dụng thời giờ làm việc theo tuần: tổng giờ làm việc bình thường và làm thêm không quá 12 giờ/ngày); không quá 40 giờ trong 01 tháng;
- Không quá 200 giờ trong 01 năm — trừ các ngành, nghề đặc thù được làm thêm không quá 300 giờ/năm (sản xuất, gia công xuất khẩu hàng dệt may, da giày, điện, điện tử; chế biến nông, lâm, thủy sản; sản xuất, cung cấp điện, viễn thông; và một số trường hợp cấp bách khác theo khoản 3 Điều 107).
Vượt bất kỳ giới hạn nào nêu trên mà không thuộc trường hợp đặc biệt là vi phạm — kể cả khi người lao động “tự nguyện” nhưng tổng giờ đã vượt trần.
2. Hai trường hợp đặc biệt không cần sự đồng ý
Theo Điều 108, doanh nghiệp có quyền yêu cầu làm thêm giờ vào bất kỳ ngày nào, không bị giới hạn số giờ và người lao động không được từ chối trong 2 trường hợp:
- Thực hiện lệnh động viên, huy động bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh;
- Thực hiện công việc nhằm bảo vệ tính mạng con người, tài sản trong phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh nguy hiểm và thảm họa (trừ khi có nguy cơ ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe của chính người lao động).
Ngoài 2 trường hợp này, mọi hình thức “ép” làm thêm — đe dọa sa thải, trừ lương, đánh giá kém vì từ chối làm thêm — đều trái pháp luật.
3. Tiền lương làm thêm giờ người lao động được hưởng
Theo Điều 98, người lao động làm thêm giờ được trả ít nhất: 150% tiền lương giờ ngày làm việc bình thường; 200% vào ngày nghỉ hằng tuần; 300% vào ngày nghỉ lễ, tết, ngày nghỉ có hưởng lương. Doanh nghiệp ép làm thêm nhưng không trả đúng mức lương làm thêm giờ là vi phạm độc lập, có thể bị xử phạt riêng.
4. Bị ép làm thêm giờ: khiếu nại ở đâu?
Người lao động có thể đi theo lộ trình sau:
- Bước 1 — Công đoàn cơ sở: phản ánh tới công đoàn hoặc tổ chức đại diện người lao động tại doanh nghiệp để can thiệp, thương lượng;
- Bước 2 — Khiếu nại lần đầu: gửi đơn khiếu nại tới chính người sử dụng lao động (thẩm quyền theo Điều 15 Nghị định 24/2018/NĐ-CP; người giải quyết phải thụ lý và thông báo bằng văn bản trong 07 ngày làm việc — Điều 19, thời hạn giải quyết không quá 30 ngày, 45 ngày đối với vụ việc phức tạp — Điều 20);
- Bước 3 — Khiếu nại lần hai: nếu không đồng ý với kết quả lần đầu, khiếu nại tới Chánh Thanh tra Sở Nội vụ nơi doanh nghiệp đặt trụ sở chính (cơ quan chuyên môn về lao động thuộc UBND cấp tỉnh từ 01/3/2025, sau khi hợp nhất Sở Lao động – Thương binh và Xã hội);
- Bước 4 — Hòa giải hoặc khởi kiện: yêu cầu hòa giải viên lao động hòa giải (Điều 188) hoặc khởi kiện trực tiếp tại Tòa án nhân dân; đồng thời có thể tố cáo hành vi vi phạm tới Thanh tra Sở để xử phạt hành chính.
5. Doanh nghiệp vi phạm bị xử lý thế nào?
Hành vi huy động làm thêm giờ vượt giới hạn hoặc không có sự đồng ý của người lao động bị xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động. Từ ngày 10/9/2026, khung xử phạt áp dụng theo Nghị định 283/2026/NĐ-CP (thay thế Nghị định 12/2022/NĐ-CP). Ngoài tiền phạt, doanh nghiệp còn phải trả đủ tiền lương làm thêm giờ còn thiếu cho người lao động và có thể bị đình chỉ hoạt động liên quan trong trường hợp tái phạm nghiêm trọng.
6. Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Ký hợp đồng đã ghi “đồng ý làm thêm giờ khi công ty yêu cầu” thì công ty ép làm thêm có vi phạm không?
Đáp: Vẫn có thể vi phạm. Sự đồng ý phải cụ thể về thời gian, địa điểm, công việc từng lần (Điều 59 Nghị định 145/2020/NĐ-CP), và tổng giờ làm thêm vẫn không được vượt các giới hạn Điều 107.
Hỏi: Từ chối làm thêm giờ có bị kỷ luật không?
Đáp: Ngoài 2 trường hợp đặc biệt tại Điều 108, người lao động có quyền từ chối làm thêm giờ và doanh nghiệp không được kỷ luật, trừ lương hay trả đũa vì lý do này.
Hỏi: Làm thêm giờ ngày lễ được trả bao nhiêu?
Đáp: Ít nhất 300% tiền lương giờ ngày làm việc bình thường (Điều 98), chưa kể tiền lương ngày lễ được hưởng theo quy định.
Đang bị ép làm thêm giờ quá giới hạn hoặc cần rà soát chính sách giờ làm việc? Liên hệ với chúng tôi để được tư vấn.
Bài viết do FLAW AI Legal Council biên soạn. đã qua kiểm tra chất lượng độc lập (2 reviewer + chief, 16/10/2026); thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể của quý vị.