Cấu trúc 50/50 được chọn vì nó công bằng, và nó gây bế tắc cũng vì chính sự công bằng đó. Khi hai đối tác bất đồng về một quyết định thuộc thẩm quyền của hội đồng thành viên hoặc đại hội đồng cổ đông, không bên nào có phiếu quyết định, và công ty có thể tê liệt đúng lúc cần quyết định nhất: tăng vốn, vay ngân hàng, thay giám đốc, chia cổ tức. Cơ chế phá bế tắc phải được viết khi hai bên còn đang thân thiện, vì khi bế tắc đã xảy ra, không bên nào đồng ý một cơ chế mà mình đoán sẽ thua.
Thang leo giải quyết: từ điều khoản làm mát tới hòa giải có thời hạn
Một điều khoản bế tắc tốt không nhảy thẳng tới mua bán, mà leo theo bậc với thời hạn cứng cho từng bậc. Bậc một là giai đoạn làm mát và leo thang nội bộ: vấn đề bế tắc được đẩy lên cấp chủ sở hữu hoặc lãnh đạo cao nhất của hai bên trong một số ngày nhất định, kèm nghĩa vụ họp mặt trực tiếp. Bậc hai là hòa giải tại một tổ chức hòa giải thương mại được chỉ định sẵn, với thời hạn ngắn, thường 30 ngày, và điều khoản chốt rằng hết thời hạn mà không có thỏa thuận thì bế tắc được coi là đã xác lập và bậc tiếp theo tự động mở ra. Việc định nghĩa thế nào là vấn đề bế tắc cũng quan trọng không kém thang leo: nên liệt kê danh mục quyết định trọng yếu bị khóa, thay vì dùng khái niệm chung chung mọi bất đồng đều là bế tắc.
Lỗi soạn thảo hay gặp là thang leo không có mốc kết thúc, khiến một bên có thể kéo dài thương lượng vô hạn trong khi công ty đứng yên. Mọi bậc trong thang đều cần ba yếu tố: sự kiện kích hoạt rõ ràng, thời hạn tính bằng ngày cụ thể, và hậu quả tự động khi hết hạn. Thiếu yếu tố thứ ba, điều khoản bế tắc chỉ là một lời hứa sẽ tiếp tục nói chuyện.
Cơ chế mua bán bắt buộc: shotgun, quyền chọn và định giá độc lập
Bậc cuối của thang là tách sở hữu, và có ba họ cơ chế chính. Cơ chế shotgun, còn gọi là Russian roulette, cho phép một bên ra giá cho toàn bộ phần vốn của bên kia kèm lựa chọn: bên nhận giá hoặc bán phần của mình theo đúng mức giá đó, hoặc mua lại phần của bên ra giá theo đúng mức giá đó; sức mạnh của nó là người ra giá không dám ra giá thấp vì có thể bị mua lại theo chính giá đó. Cơ chế quyền chọn dùng giá định sẵn hoặc công thức định sẵn: bên bị bế tắc có quyền chọn mua hoặc quyền chọn bán kích hoạt khi bế tắc được xác lập. Cơ chế thứ ba né việc định giá bởi các bên bằng cách giao cho một chuyên gia hoặc đơn vị thẩm định độc lập xác định giá trị thị trường, rồi một bên mua lại theo giá đó, thường kết hợp thứ tự ưu tiên mua cho bên không gây ra bế tắc.
Trong môi trường Việt Nam, các cơ chế này sống bằng hợp đồng chứ không có điều luật riêng. Vì vậy thỏa thuận cổ đông phải khóa sẵn phần thực thi: cam kết ký mọi văn bản chuyển nhượng khi cơ chế được kích hoạt, giấy ủy quyền và hồ sơ chuyển nhượng ký trước và giữ ký quỹ, phong tỏa chuyển nhượng cho bên thứ ba trong sổ đăng ký cổ đông hoặc thành viên, và chế tài bồi thường đủ nặng nếu một bên từ chối hoàn tất. Chuyển nhượng sau đó vẫn phải qua các bước thay đổi đăng ký doanh nghiệp và nghĩa vụ thuế chuyển nhượng vốn như một giao dịch thông thường.
Khi mọi cơ chế đều không có: kiện giải thể là lối thoát hẹp
Nếu thỏa thuận cổ đông im lặng về bế tắc, lối thoát cuối cùng theo Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 là yêu cầu giải thể công ty trong các trường hợp luật định, trong đó có trường hợp công ty không còn hoạt động bình thường được do mâu thuẫn giữa các thành viên hoặc cổ đông tới mức không thể tiếp tục tồn tại theo điều kiện của luật và điều lệ. Đây là lối thoát hẹp và chậm: tòa án hoặc cơ quan đăng ký xem xét điều kiện rất chặt, quá trình giải thể còn kéo theo thanh lý tài sản, quyết toán thuế và chấm dứt lao động, tức là phá hủy phần lớn giá trị mà hai bên đang tranh nhau. Chính vì lối thoát luật định xấu như vậy, nó nên đóng vai trò sức ép nền để hai bên chịu ngồi vào cơ chế hợp đồng, chứ không phải kế hoạch A của bất kỳ nhà đầu tư nào.
Câu hỏi thường gặp
JV 50/50 bế tắc không quyết được việc thì làm gì?
Đi theo thang leo đã ghi trong thỏa thuận cổ đông nếu có: leo thang lên cấp chủ sở hữu trong thời hạn ấn định, chuyển sang hòa giải thương mại có thời hạn, rồi kích hoạt cơ chế tách sở hữu ở bậc cuối. Nếu thỏa thuận im lặng về bế tắc, các bên chỉ còn thương lượng tự nguyện, xem xét sửa điều lệ hoặc thỏa thuận để bổ sung cơ chế, hoặc đi tới lối thoát cuối cùng là yêu cầu giải thể theo Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 khi đủ điều kiện luật định. Trong thời gian bế tắc, cần khóa các quyết định không thể đảo ngược và duy trì hoạt động tối thiểu theo thẩm quyền của người đại diện theo pháp luật.
Cơ chế phá bế tắc nào hiệu quả (hòa giải, mua bán)?
Hiệu quả nhất là tổ hợp chứ không phải một cơ chế đơn lẻ: hòa giải có thời hạn cứng để xử lý bất đồng còn cứu được, và cơ chế mua bán bắt buộc làm bậc cuối khi hòa giải thất bại. Trong các cơ chế mua bán, shotgun hợp với hai đối tác có năng lực tài chính tương đương vì giá do chính các bên tự kỷ luật; định giá độc lập hợp hơn khi hai bên chênh lệch tài chính lớn, vì shotgun khi đó trở thành công cụ để bên mạnh ép giá bên yếu. Quyền chọn mua hoặc bán theo công thức định sẵn nằm ở giữa: nhanh, nhưng rủi ro công thức lỗi thời sau vài năm vận hành.
Điều khoản bế tắc nên ghi trong thỏa thuận cổ đông thế nào?
Ghi đủ năm thành phần. Một, danh mục quyết định trọng yếu được coi là vấn đề bế tắc khi không thông qua được. Hai, thang leo gồm leo thang nội bộ, hòa giải, rồi tách sở hữu, mỗi bậc có thời hạn tính bằng ngày. Ba, cơ chế định giá hoặc cơ chế ra giá cụ thể cho bậc tách sở hữu. Bốn, bộ hồ sơ thực thi ký trước gồm ủy quyền và văn bản chuyển nhượng giữ ký quỹ, kèm phong tỏa chuyển nhượng cho bên thứ ba. Năm, chế tài khi một bên từ chối hoàn tất chuyển nhượng sau khi cơ chế đã kích hoạt, và điều khoản giữ bí mật, duy trì hoạt động bình thường của công ty trong suốt quá trình xử lý bế tắc.
Kiện yêu cầu giải thể do bế tắc được không?
Được, nhưng là lối thoát cuối cùng và có điều kiện chặt theo Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14. Cổ đông hoặc thành viên có thể yêu cầu giải thể khi công ty rơi vào các trường hợp luật định, trong đó mâu thuẫn nội bộ phải tới mức công ty không thể tiếp tục hoạt động bình thường, và người yêu cầu phải chứng minh được tình trạng đó cùng thiệt hại nếu công ty tiếp tục tồn tại. Quá trình giải thể kéo theo thanh lý tài sản, quyết toán thuế và xử lý lao động, nên giá trị thu về thường thấp hơn nhiều so với bán phần vốn theo cơ chế hợp đồng. Chỉ nên dùng khi mọi cơ chế thỏa thuận đều không tồn tại hoặc đã thất bại.
Bài viết liên quan
- Tranh chấp quyền biểu quyết: tính phiếu, ủy quyền biểu quyết và phiếu trắng
- Tranh chấp góp vốn chưa đủ: xử lý thành viên không góp, giảm vốn và pha loãng
- Kiện đòi bồi thường do tiết lộ bí mật công ty trong tranh chấp nội bộ
- Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tại Việt Nam: căn cứ phát sinh và mức bồi thường
- Công ước Viên 1980 (CISG) về mua bán hàng hóa quốc tế: áp dụng tại Việt Nam
Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.
