Trong nhận thức của nhiều gia đình, thừa kế chỉ chảy một chiều từ cha mẹ xuống con cái, nên khi người con trưởng thành qua đời trước cha mẹ, không ít ông bà bị gạt ra khỏi bàn phân chia với lý do tài sản phải để hết cho vợ con của người đã mất. Pháp luật Việt Nam không chia như vậy: cha mẹ đứng cùng hàng thừa kế thứ nhất với vợ hoặc chồng và các con của người chết, và bài viết này giải thích phần của bố mẹ trong từng cấu hình gia đình cụ thể.
Căn cứ pháp lý về bố mẹ hưởng thừa kế con
Vị trí của bố mẹ trong thừa kế của con được Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 (91/2015/QH13) xác lập trực tiếp: hàng thừa kế thứ nhất gồm cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi của người chết, đứng ngang hàng với vợ, chồng và các con của người đó. Quy định này biến quan hệ thừa kế thành hai chiều — con thừa kế từ cha mẹ và cha mẹ cũng thừa kế từ con — miễn là quan hệ cha mẹ con được xác lập hợp pháp tại thời điểm mở thừa kế.
Giữa cha mẹ đẻ và cha mẹ nuôi không có sự phân biệt về suất: Điều 653 Bộ luật Dân sự 2015 xác lập quan hệ thừa kế giữa con nuôi và cha mẹ nuôi theo cùng cách như giữa con đẻ và cha mẹ đẻ, khi việc nuôi con nuôi đã được đăng ký hợp pháp theo Luật Nuôi con nuôi 2010 (52/2010/QH12). Điều kiện đăng ký hợp pháp này là điểm quyết định, vì một quan hệ nuôi dưỡng thực tế nhiều năm nhưng không đăng ký sẽ không tự động sinh quyền thừa kế cho bố mẹ nuôi.
Phần của bố mẹ trong di sản của con còn được Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 che chắn trước một di chúc bất lợi: cha và mẹ thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, nên dù người con để lại di chúc cho người khác toàn bộ tài sản, bố mẹ vẫn được hưởng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật. Lớp che chắn này chỉ mất tác dụng khi chính bố mẹ thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Điều 621, ví dụ đã bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người để lại di sản.
Áp dụng vào từng câu hỏi về bố mẹ hưởng thừa kế con
Con mất, bố mẹ được chia di sản? Con mất, bố mẹ được chia di sản như một suất đầy đủ trong hàng thừa kế thứ nhất, ngang bằng suất của vợ hoặc chồng người chết và của mỗi người cháu, chứ không phải một khoản trợ cấp tượng trưng do các con dâu, con rể hoặc cháu quyết định. Ví dụ di sản 3 tỷ đồng với người thừa kế gồm bố, mẹ, vợ và một con của người chết thì bốn người chia đều, mỗi người 750 triệu đồng, trong đó bố mẹ cộng lại nắm một nửa tổng di sản.
Có vợ/chồng và con thì bố mẹ? Có vợ hoặc chồng và con của người chết thì bố mẹ vẫn có phần, vì hàng thừa kế thứ nhất không loại trừ lẫn nhau: càng nhiều người cùng hàng thì mỗi suất càng nhỏ, nhưng không một nhóm nào trong hàng bị đẩy xuống hàng sau. Sai lầm thường gặp là lấy quy tắc thừa kế thế vị hoặc hàng thừa kế của pháp luật nước ngoài áp vào, trong khi Bộ luật Dân sự 2015 đặt bố mẹ và gia đình nhỏ của người chết trên cùng một mặt phẳng chia.
Bố mẹ nuôi? Bố mẹ nuôi được hưởng thừa kế từ con nuôi như bố mẹ đẻ khi quan hệ nuôi con nuôi đã đăng ký hợp pháp, và ngược lại con nuôi cũng thừa kế từ bố mẹ nuôi theo cùng Điều 653. Nếu gia đình chỉ nuôi dưỡng thực tế mà chưa từng đăng ký, bố mẹ nuôi nên chuẩn bị tinh thần rằng quyền thừa kế của mình sẽ phải chứng minh qua con đường khác, và trong nhiều trường hợp chỉ một di chúc của người con lúc còn sống mới bảo đảm được phần cho bố mẹ nuôi.
Các bước xử lý bố mẹ hưởng thừa kế con an toàn
- Xác định đầy đủ hàng thừa kế thứ nhất của người con đã mất, gồm bố mẹ đẻ, bố mẹ nuôi, vợ hoặc chồng và các con của người đó.
- Thu thập giấy tờ chứng minh quan hệ cha mẹ con: giấy khai sinh của người chết, giấy chứng nhận nuôi con nuôi nếu là bố mẹ nuôi.
- Tính di sản ròng của người con sau khi trừ các nghĩa vụ phải thanh toán từ di sản theo thứ tự luật định.
- Chia đều di sản cho những người cùng hàng thứ nhất và ghi phần của bố mẹ vào văn bản phân chia di sản công chứng.
Rủi ro thường gặp khi xử lý bố mẹ hưởng thừa kế con
Rủi ro lớn nhất với bố mẹ khi con mất là bị thuyết phục ký văn bản từ chối hoặc nhường toàn bộ phần thừa kế trong lúc tang gia bối rối mà không hiểu giá trị pháp lý của chữ ký đó, vì một văn bản đã công chứng gần như không thể rút lại. Gia đình nên để mọi quyết định nhường phần của ông bà được thực hiện sau khi di sản đã được kiểm kê và định giá, bằng một văn bản riêng ghi rõ nhường cho ai và nhường bao nhiêu.
Bố mẹ được hưởng thừa kế khi con mất là một suất đầy đủ trong hàng thừa kế thứ nhất, ngang hàng với gia đình nhỏ của người đã mất, và được Điều 644 che chắn ngay cả khi có di chúc bất lợi. Hiểu rõ vị trí này giúp ông bà bước vào quá trình phân chia di sản với tư cách người có quyền thật sự, thay vì người được ban phát theo thiện chí của con cháu.
Câu hỏi thường gặp về bố mẹ hưởng thừa kế con
Con mất, bố mẹ được chia di sản?
Bố mẹ nên xuất hiện trong văn bản khai nhận di sản của con ngay từ bản đầu tiên, kể cả khi gia đình dự định để ông bà nhường phần cho các cháu bằng văn bản riêng, vì bỏ tên ông bà khỏi hồ sơ rồi bổ sung sau là thủ tục phức tạp hơn nhiều. Con mất, bố mẹ được chia di sản như một suất đầy đủ trong hàng thừa kế thứ nhất, ngang bằng suất của vợ hoặc chồng người chết và của mỗi người cháu, chứ không phải một khoản trợ cấp tượng trưng do các con dâu, con rể hoặc cháu quyết định. Ví dụ di sản 3 tỷ đồng với người thừa kế gồm bố, mẹ, vợ và một con của người chết thì bốn người chia đều, mỗi người 750 triệu đồng, trong đó bố mẹ cộng lại nắm một nửa tổng di sản.
Có vợ/chồng và con thì bố mẹ?
Nếu người con mất khi đang có khoản vay hoặc nghĩa vụ chưa thanh toán, phần của bố mẹ trong thừa kế con mất được tính trên di sản ròng sau khi các nghĩa vụ của người chết đã thanh toán trong phạm vi di sản theo Điều 615, không phải trên tổng tài sản danh nghĩa. Có vợ hoặc chồng và con của người chết thì bố mẹ vẫn có phần, vì hàng thừa kế thứ nhất không loại trừ lẫn nhau: càng nhiều người cùng hàng thì mỗi suất càng nhỏ, nhưng không một nhóm nào trong hàng bị đẩy xuống hàng sau. Sai lầm thường gặp là lấy quy tắc thừa kế thế vị hoặc hàng thừa kế của pháp luật nước ngoài áp vào, trong khi Bộ luật Dân sự 2015 đặt bố mẹ và gia đình nhỏ của người chết trên cùng một mặt phẳng chia.
Bố mẹ nuôi?
Bố mẹ nuôi chưa đăng ký nuôi con nuôi nên tìm tư vấn sớm về các chứng cứ quan hệ nuôi dưỡng và khả năng lập thỏa thuận với các đồng thừa kế khác, thay vì chờ tới khi văn bản phân chia di sản của con đã được công chứng xong mới lên tiếng. Bố mẹ nuôi được hưởng thừa kế từ con nuôi như bố mẹ đẻ khi quan hệ nuôi con nuôi đã đăng ký hợp pháp, và ngược lại con nuôi cũng thừa kế từ bố mẹ nuôi theo cùng Điều 653. Nếu gia đình chỉ nuôi dưỡng thực tế mà chưa từng đăng ký, bố mẹ nuôi nên chuẩn bị tinh thần rằng quyền thừa kế của mình sẽ phải chứng minh qua con đường khác, và trong nhiều trường hợp chỉ một di chúc của người con lúc còn sống mới bảo đảm được phần cho bố mẹ nuôi.
