Từ giai đoạn CBAM chính thức, nhà nhập khẩu EU không còn chỉ nộp báo cáo phát thải: họ phải mở tài khoản người khai báo được ủy quyền, mua chứng chỉ CBAM, giữ số dư tối thiểu trong tài khoản và nộp lại chứng chỉ hằng năm tương ứng phát thải hàm chứa của hàng nhập. Giá chứng chỉ không cố định mà bám theo giá đấu giá EU ETS từng tuần, biến nghĩa vụ carbon thành một khoản chi tài chính biến động cần quản trị như tỷ giá. Bài viết này hướng dẫn nhà nhập khẩu EU, và cả nhà cung cấp Việt Nam đang hỗ trợ họ, về kênh mua, cách tính giá, lịch nộp và khả năng khấu trừ giá carbon đã trả tại nước xuất xứ.
1. Khung pháp lý hiện hành
Khung điều chỉnh là Quy định (EU) 2023/956 về CBAM, áp dụng giai đoạn chính thức từ ngày 01/01/2026 cho các nhóm hàng Phụ lục I. Chứng chỉ CBAM được mua trên nền tảng chung của EU thông qua tài khoản trong Sổ đăng ký CBAM của người khai báo được ủy quyền; giá chứng chỉ được tính theo giá đấu giá trung bình của EU ETS do Ủy ban châu Âu công bố theo chu kỳ. Người khai báo nộp tuyên bố CBAM hằng năm cho năm trước, hạn 31/5, đồng thời nộp lại số chứng chỉ tương ứng phát thải hàm chứa, duy trì số dư tối thiểu theo quy định trong năm.
2. Kênh mua và tài khoản người khai báo được ủy quyền
Chứng chỉ CBAM không giao dịch tự do trên thị trường thứ cấp như chứng chỉ ETS: chỉ người khai báo được ủy quyền mới mua được, qua tài khoản của mình trên nền tảng chung do các quốc gia thành viên EU vận hành trong hệ thống Sổ đăng ký CBAM. Tư cách người khai báo được ủy quyền là điều kiện tiên quyết gắn với thủ tục hải quan của hàng CBAM.
Nhà cung cấp Việt Nam không phải là người mua chứng chỉ, trừ khi chính họ đứng tên nhập khẩu vào EU qua một pháp nhân tại EU. Vai trò thực tế của nhà cung cấp là cung cấp dữ liệu phát thải hàm chứa đã kiểm chứng để nhà nhập khẩu tính số chứng chỉ cần mua. Hai bên nên thỏa thuận trong hợp đồng về lịch cung cấp dữ liệu, trách nhiệm khi dữ liệu bị cơ quan EU bác bỏ và cơ chế chia sẻ biến động chi phí chứng chỉ.
3. Giá chứng chỉ, dự trữ theo quý và lịch nộp hằng năm
Giá một chứng chỉ CBAM tương ứng một tấn CO2 hàm chứa và được xác định theo giá đấu giá trung bình của EU ETS trong kỳ công bố, do đó biến động cùng thị trường carbon châu Âu chứ không theo một biểu giá cố định của cơ quan quản lý. Nhà nhập khẩu cần dự toán ngân sách carbon như một dòng chi biến động, theo dõi giá ETS và cân nhắc thời điểm mua trong khuôn khổ quy định, thay vì giả định một mức giá danh nghĩa cho cả năm tài chính.
Nghĩa vụ vận hành gồm hai nhịp: trong năm, người khai báo duy trì số dư chứng chỉ trong tài khoản không thấp hơn mức tối thiểu theo quy định gắn với phát thải hàm chứa lũy kế của hàng đã nhập; cuối chu kỳ, người khai báo nộp tuyên bố CBAM cho năm trước hạn 31/5 và nộp lại số chứng chỉ tương ứng, phần thừa được xử lý theo cơ chế mua lại giới hạn của Quy định.
4. Khấu trừ giá carbon tại nước xuất xứ và việc nhà cung cấp cần làm
Quy định CBAM cho phép khấu trừ giá carbon đã thực trả tại nước xuất xứ khỏi số chứng chỉ phải nộp, nhằm tránh đánh thuế carbon hai lần cho cùng một phát thải. Điều kiện là giá carbon đó phải thực sự được trả, có chứng từ chứng minh và không được hoàn lại hay bù trừ bằng cơ chế khác. Tại thời điểm viết, Việt Nam chưa vận hành một hệ thống định giá carbon tương đương ETS cho các ngành CBAM ở quy mô phổ quát.
Việc thiết thực nhất nhà cung cấp Việt Nam làm được ngay là giảm phát thải hàm chứa thực tế và chứng minh được bằng dữ liệu kiểm chứng, vì mỗi tấn CO2 giảm được là một chứng chỉ nhà nhập khẩu không phải mua ở bất kỳ mức giá ETS nào. Doanh nghiệp nên đầu tư vào hệ thống đo lường theo sản phẩm, kiểm chứng độc lập và phối hợp lịch dữ liệu với khách EU theo quý. Trong đàm phán giá.
5. Câu hỏi thường gặp
Chứng chỉ CBAM mua qua cơ chế nào của EU?
Chứng chỉ được mua trên nền tảng chung của EU thông qua tài khoản trong Sổ đăng ký CBAM của người khai báo được ủy quyền, là tư cách nhà nhập khẩu phải có để đưa hàng CBAM vào EU từ giai đoạn chính thức.
Giá chứng chỉ CBAM liên hệ thế nào với giá carbon EU ETS?
Giá một chứng chỉ, tương ứng một tấn CO2 hàm chứa, được tính theo giá đấu giá trung bình của EU ETS do Ủy ban châu Âu công bố theo chu kỳ, nên biến động cùng thị trường carbon châu Âu. Nhà nhập khẩu phải dự toán chi phí carbon như dòng chi biến động và theo dõi giá ETS khi lập kế hoạch mua.
Nhà nhập khẩu phải nộp chứng chỉ vào thời điểm nào hằng năm?
Người khai báo được ủy quyền nộp tuyên bố CBAM cho năm dương lịch trước hạn ngày 31/5 của năm tiếp theo và đồng thời nộp lại số chứng chỉ tương ứng phát thải hàm chứa đã khai. Trong năm, tài khoản phải duy trì số dư chứng chỉ không thấp hơn mức tối thiểu theo quy định gắn với hàng đã nhập. Nộp muộn.
Được khấu trừ giá carbon đã trả tại Việt Nam không?
Quy định CBAM cho phép khấu trừ giá carbon đã thực trả tại nước xuất xứ, với điều kiện có chứng từ chứng minh và khoản đó không được hoàn lại. Tuy nhiên, tại thời điểm viết Việt Nam chưa vận hành hệ thống định giá carbon tương đương cho các ngành CBAM ở diện rộng.