Có một tình huống mà mọi lá chắn phòng thủ đều không đủ: người quản lý — thường là người của đa số — đang gây thiệt hại cho chính công ty bằng giao dịch rút ruột, và cơ quan quản trị bị kiểm soát bởi chính họ nên công ty không bao giờ tự kiện. Derivative action (kiện thay mặt công ty, kiện phái sinh) là cơ chế luật định cho cổ đông thiểu số bước vào vị trí của công ty để kiện những người quản lý đó.
Căn cứ pháp lý
Điều 166 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định cho công ty cổ phần: cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu từ 1% tổng số cổ phần phổ thông trở lên trong thời hạn liên tục từ 06 tháng trở lên có quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện trách nhiệm dân sự đối với thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc/Tổng giám đốc trong các trường hợp luật định — vi phạm nghĩa vụ người quản lý (Điều 165), thực hiện không đúng quyền và nghĩa vụ được giao, không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghị quyết của Hội đồng quản trị, và các vi phạm khác theo luật và điều lệ. Hậu quả tài chính của việc thắng kiện thuộc về công ty: lợi ích bị chiếm đoạt phải trả lại cho công ty và thiệt hại được bồi thường cho công ty — cổ đông kiện không nhận tiền trực tiếp, họ nhận lại giá trị qua phần vốn của mình trong một công ty đã được làm sạch. Ở công ty TNHH không có chế định phái sinh tương ứng mang tên riêng: thành viên dựa vào quyền thành viên luật định, trách nhiệm của người quản lý theo Điều 165 và các cơ chế cài trong điều lệ/SHA — một lý do thực tế khiến điều lệ công ty TNHH của thiểu số nên cài sẵn cơ chế nội bộ xử lý người quản lý gây hại.
Phân tích: những câu hỏi nhà đầu tư thường đặt
Cổ đông nhỏ có được kiện thay mặt công ty không?
Được — ở công ty cổ phần, khi bạn (một mình hoặc cùng nhóm cổ đông) sở hữu từ 1% tổng số cổ phần phổ thông trở lên và nắm giữ liên tục từ 6 tháng trở lên. Quyền này không phụ thuộc sự đồng ý của Hội đồng quản trị hay Đại hội đồng cổ đông: đó chính là mục đích của nó — hoạt động ngay cả khi các cơ quan đó bị chính bị đơn kiểm soát. Đối tượng kiện là thành viên Hội đồng quản trị và Giám đốc/Tổng giám đốc về các vi phạm nghĩa vụ quản lý gây thiệt hại cho công ty. Lưu ý phạm vi: đây là kiện về thiệt hại của công ty, không phải kiện về thiệt hại cá nhân của cổ đông — nếu bạn bị thiệt hại riêng (ví dụ bị từ chối quyền thông tin), bạn kiện bằng quyền của chính mình theo cơ chế khác. Trước khi kiện, cổ đông thiểu số nên tận dụng quyền yêu cầu Ban kiểm soát kiểm tra và khởi kiện nội bộ trong các trường hợp luật định, vì hồ sơ kiểm tra đó là nguồn chứng cứ quan trọng.
Kiện thay mặt công ty cần điều kiện gì?
Về chủ thể: đạt ngưỡng 1% cổ phần phổ thông và nắm giữ liên tục 6 tháng tại thời điểm kiện. Về đối tượng và căn cứ: bị đơn là người quản lý thuộc nhóm Điều 166 quy định, và hành vi thuộc nhóm vi phạm nghĩa vụ người quản lý gây thiệt hại cho công ty — hồ sơ cần chứng minh được cả hành vi vi phạm, thiệt hại của công ty và mối quan hệ nhân quả. Về thực tế chứng cứ: đây là phần khó nhất vì tài liệu nằm trong tay phía bị kiện — cổ đông nên xây hồ sơ trước bằng quyền thông tin, quyền yêu cầu kiểm tra qua Ban kiểm soát và biên bản các cuộc họp ghi nhận ý kiến phản đối. Về chi phí và rủi ro: người khởi kiện phái sinh phải dự trù án phí và chi phí tố tụng, và chuẩn bị cho khả năng bị phản tố hoặc yêu cầu bồi thường nếu việc kiện bị coi là thiếu căn cứ gây thiệt hại. Vì tính chất nặng nề này, kiện phái sinh thường phát huy giá trị lớn nhất khi được tuyên bố và chuẩn bị nghiêm túc như đòn bẩy buộc đàm phán — và chỉ thật sự nộp đơn khi đàm phán thất bại.
Thắng kiện thì tiền bồi thường về ai?
Về công ty. Đây là bản chất ‘phái sinh’ của vụ kiện: cổ đông mượn quyền khởi kiện của công ty để thu hồi cho công ty — mọi lợi ích bị trả lại và mọi khoản bồi thường đều chảy vào tài sản công ty, không chảy vào túi cổ đông khởi kiện. Cổ đông kiện được hưởng lợi gián tiếp qua việc giá trị công ty phục hồi, trong đó phần của họ tăng tương ứng với tỷ lệ sở hữu. Hệ quả thực tế hai mặt: một, cơ chế này không bị lạm dụng để tống tiền cá nhân vì người kiện không nhận tiền riêng; hai, nó tạo bài toán ‘người đi kiện, mọi cổ đông cùng hưởng’ — cổ đông nhỏ gánh toàn bộ chi phí và rủi ro tố tụng trong khi lợi ích chia cho tất cả theo tỷ lệ, kể cả phía đa số bị kiện. SHA không sửa được bản chất luật định này, nhưng các cổ đông thiểu số có thể thỏa thuận trước về việc cùng góp chi phí khi kiện phái sinh vì lợi ích chung của nhóm thiểu số.
Khuyến nghị thực tế
Khuyến nghị: coi kiện phái sinh là tầng vũ khí cuối trong hệ thống lá chắn, và chuẩn bị nó từ khi chưa cần — giữ cổ phần liên tục qua mốc 6 tháng (đừng để giao dịch kỹ thuật làm đứt thời gian nắm giữ), giữ mọi biên bản có ý kiến phản đối của phía mình, và lập hồ sơ thiệt hại của công ty ngay khi phát hiện giao dịch bất thường bằng quyền kiểm tra. Một lá thư luật sư tuyên bố kiện phái sinh kèm hồ sơ chứng cứ hoàn chỉnh thường mở được bàn đàm phán mà nhiều năm phàn nàn miệng không mở được — vì nó thay đổi cán cân rủi ro của chính người quản lý bị nhắm tới.
Liên hệ tư vấn
FLAT Law Firm tư vấn cho nhà đầu tư nước ngoài về thành lập doanh nghiệp, cơ cấu vốn, đất đai và quản trị liên doanh tại Việt Nam. Liên hệ để được tư vấn cho trường hợp cụ thể của quý khách.
Nội dung chỉ mang tính tham khảo chung, không thay thế tư vấn pháp lý cho vụ việc cụ thể.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng