Khi nhà đầu tư muốn rời đi nhưng không có người mua bên ngoài, chính công ty có thể mua lại cổ phần của họ để giảm vốn. Bài này trình bày điều kiện, giới hạn và thủ tục của cơ chế mua lại cổ phần phục vụ thoái vốn — phân biệt với chủ đề cổ phiếu quỹ ở góc quản trị và giao dịch trên thị trường (EXP-2487): ở đây mua lại là một công cụ thoái vốn có cấu trúc trong doanh nghiệp chưa niêm yết có vốn nước ngoài.
Công ty mua lại cổ phần: cơ sở pháp lý và hai cửa mua lại
Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14 mở hai cửa mua lại cổ phần. Cửa thứ nhất là mua lại theo yêu cầu của cổ đông tại Điều 133: cổ đông bỏ phiếu chống nghị quyết về tổ chức lại công ty hoặc thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông trong điều lệ có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần của mình. Cửa thứ hai là mua lại theo quyết định của công ty tại Điều 134: công ty quyết định mua lại không quá 30% tổng số cổ phần phổ thông đã bán và toàn bộ hoặc một phần cổ phần ưu đãi hoàn lại đã bán. Với công ty trách nhiệm hữu hạn hai thành viên trở lên, cơ chế tương ứng là công ty mua lại phần vốn góp của thành viên trong các trường hợp tại Điều 52, như thành viên yêu cầu khi bỏ phiếu chống quyết định thuộc diện luật định. Cổ phần được mua lại trở thành cổ phiếu quỹ: không có quyền biểu quyết và không được trả cổ tức, và nếu không được bán lại trong thời hạn luật định thì phải hủy và giảm vốn điều lệ tương ứng — chính bước này biến mua lại thành một đợt giảm vốn thực chất.
Điều kiện, giá và nguồn tiền thanh toán
Điều kiện xuyên suốt của mọi đợt mua lại là khả năng thanh toán: ngay sau khi thanh toán hết số tiền mua lại, công ty vẫn phải bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác — điều kiện được ghi ngay tại Điều 134 Luật Doanh nghiệp đối với mua lại theo quyết định công ty. Về thẩm quyền, mua lại với tổng giá trị thuộc ngưỡng luật định phải do đại hội đồng cổ đông quyết định, trường hợp nhỏ hơn do hội đồng quản trị quyết định nếu điều lệ cho phép. Về giá, mua lại theo yêu cầu của cổ đông bất đồng dùng giá thị trường hoặc nguyên tắc định giá theo điều lệ; mua lại theo quyết định công ty do cơ quan quyết định ấn định trong khuôn khổ luật và điều lệ. Với nhà đầu tư nước ngoài thoái vốn qua mua lại, giá là điểm cần thẩm định độc lập: giá quá thấp so với giá trị thực có thể bị cơ quan thuế xem xét dưới góc độ chuyển nhượng vốn, và phần giá vượt quá vốn góp của nhà đầu tư là thu nhập chịu thuế cần xử lý trước khi chuyển tiền ra nước ngoài.
Thủ tục và các điểm hồ sơ phải khóa
Trình tự đầy đủ gồm: nghị quyết mua lại ghi rõ số lượng, giá hoặc nguyên tắc giá, nguồn tiền và lộ trình; thực hiện giao dịch mua lại và thanh toán cho nhà đầu tư qua tài khoản vốn đầu tư; cập nhật sổ đăng ký cổ đông hoặc danh sách thành viên; đăng ký giảm vốn điều lệ với cơ quan đăng ký kinh doanh trong thời hạn luật định kể từ khi hoàn thành việc hủy cổ phần mua lại hoặc hết thời hạn bán lại; và điều chỉnh giấy chứng nhận đăng ký đầu tư nếu nhà đầu tư và vốn điều lệ là nội dung của dự án. Ba điểm hồ sơ hay bị sót: nghị quyết không ghi cơ chế xử lý khi công ty không bán lại được cổ phiếu quỹ; quên tính lại tỷ lệ sở hữu và quyền biểu quyết của các cổ đông còn lại sau giao dịch, vốn thay đổi cơ học sau mua lại; và xử lý thuế của bên bán để đến sau khi tiền đã chuyển. Một đợt mua lại để thoái vốn thành công là đợt mà cả ba mảng công ty, thuế và ngoại hối cùng đóng hồ sơ trong một lịch trình thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Công ty mua lại cổ phần?
Có. Công ty cổ phần được mua lại cổ phần đã phát hành theo yêu cầu của cổ đông trong các trường hợp luật định tại Điều 133 Luật Doanh nghiệp 59/2020/QH14, hoặc theo quyết định của công ty tại Điều 134; công ty trách nhiệm hữu hạn mua lại phần vốn góp của thành viên trong các trường hợp Điều 52 của luật này. Cổ phần được mua lại trở thành cổ phiếu quỹ và vốn điều lệ giảm tương ứng nếu công ty hủy hoặc không bán lại trong thời hạn luật định.
Điều kiện?
Điều kiện cốt lõi: công ty sau khi thanh toán vẫn bảo đảm trả đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác; tổng số cổ phần được mua lại theo quyết định của công ty không vượt quá 30% tổng số cổ phần phổ thông đã bán theo Điều 134 Luật Doanh nghiệp; việc mua lại được đại hội đồng cổ đông hoặc hội đồng quản trị thông qua tùy ngưỡng giá trị luật định; và nguồn thanh toán hợp pháp từ lợi nhuận sau thuế chưa phân phối và các quỹ được phép sử dụng.
Giá?
Giá mua lại theo yêu cầu của cổ đông bất đồng được xác định trên giá thị trường hoặc theo nguyên tắc định giá trong điều lệ; giá mua lại theo quyết định công ty do đại hội đồng cổ đông hoặc hội đồng quản trị quyết định trong khung luật định. Các bên nên thuê thẩm định giá độc lập và ghi cơ chế xử lý khi không thống nhất được giá vào chính nghị quyết mua lại, vì tranh chấp giá là điểm nghẽn phổ biến nhất.
Thủ tục?
Trình tự: nghị quyết thông qua việc mua lại; công ty thông báo và thực hiện mua lại, thanh toán cho cổ đông; đăng ký giảm vốn điều lệ tương ứng trong thời hạn luật định nếu cổ phần mua lại bị hủy hoặc không tái phát hành kịp; cập nhật sổ cổ đông và điều chỉnh giấy chứng nhận đăng ký đầu tư nếu liên quan dự án; đồng thời xử lý thuế của nhà đầu tư trên phần giá mua lại vượt vốn góp. Hồ sơ thuế phải hoàn tất trước khi chuyển tiền qua tài khoản vốn.