Đào tạo và thu hút kỹ sư bán dẫn: chương trình 50.000 kỹ sư và vai trò của doanh nghiệp FDI trong liên kết đào tạo

Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư và nhân lực trình độ cao cho ngành bán dẫn đến năm 2030. Con số này không nằm trong một văn bản tuyên truyền mà được chốt trong Chương trình phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, ban hành kèm Quyết định 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024, đi cùng Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam theo Quyết định 1018/QĐ-TTg cùng ngày. Điểm đáng chú ý với nhà đầu tư nước ngoài là chương trình không coi doanh nghiệp FDI là đối tượng đứng ngoài quan sát: doanh nghiệp được đặt vào vị trí đồng thiết kế chương trình đào tạo, đồng tài trợ phòng thí nghiệm và là nơi tiếp nhận sinh viên thực tập, kỹ sư mới ra trường.

Cấu trúc mục tiêu 50.000 kỹ sư: không phải một con số gộp chung

Chương trình theo Quyết định 1017/QĐ-TTg chia mục tiêu nhân lực thành các tầng khác nhau thay vì một con số đào tạo đại trà. Tầng thứ nhất là khoảng 500 giảng viên và chuyên gia đầu ngành có khả năng dẫn dắt chương trình đào tạo và nghiên cứu. Tầng thứ hai là đội ngũ kỹ sư thiết kế vi mạch, đóng gói và kiểm định — khâu Việt Nam đang có nhu cầu tuyển dụng thực tế lớn nhất từ các trung tâm thiết kế tại Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và Đà Nẵng. Tầng thứ ba là kỹ thuật viên vận hành nhà máy, nhân lực hỗ trợ sản xuất có trình độ cao đẳng và trung cấp nghề. Khi đọc mục tiêu 50.000, doanh nghiệp cần tự định vị mình thuộc tầng nhu cầu nào, vì chính sách hỗ trợ và kênh liên kết với trường đại học được thiết kế khác nhau cho từng tầng.

Về phía cơ sở đào tạo, chương trình giao chỉ tiêu cho mạng lưới trường đại học trọng điểm về kỹ thuật và công nghệ, đồng thời yêu cầu xây dựng các trung tâm đào tạo và nghiên cứu bán dẫn dùng chung, phòng thí nghiệm đạt chuẩn quốc tế để nhiều trường cùng khai thác thay vì mỗi trường tự mua thiết bị. Cơ chế này có hệ quả thực tiễn với doanh nghiệp tài trợ thiết bị: tài trợ vào trung tâm dùng chung giúp thương hiệu tuyển dụng của doanh nghiệp tiếp cận sinh viên của nhiều trường cùng lúc, nhưng quyền ưu tiên sử dụng phòng lab và lịch thực hành phải được thỏa thuận bằng văn bản ngay từ đầu, tránh tình trạng thiết bị tài trợ xong mà sinh viên của chương trình liên kết lại xếp hàng sau các lớp dịch vụ bên ngoài.

Doanh nghiệp FDI tham gia bằng những kênh nào

Kênh thứ nhất là đặt hàng đào tạo: doanh nghiệp ký thỏa thuận với cơ sở đào tạo để mở lớp hoặc chuyên ngành theo yêu cầu công nghệ riêng, cam kết tiếp nhận một tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp nhất định và cử chuyên gia tham gia giảng dạy một phần học phần thực hành. Kênh thứ hai là đồng đầu tư hạ tầng: góp thiết bị, phần mềm thiết kế EDA, bản quyền công cụ mô phỏng hoặc kinh phí vận hành phòng thí nghiệm, đổi lại quyền tham gia hội đồng chương trình và ưu tiên tuyển dụng. Kênh thứ ba là đào tạo lại và đào tạo nâng cao cho kỹ sư đang làm việc, đặc biệt ở khâu đóng gói, kiểm định và thiết kế tương tự, nơi kinh nghiệm thực tế quan trọng hơn bằng cấp ban đầu.

Về căn cứ pháp lý cho các khoản chi này, doanh nghiệp cần phân biệt ba lớp văn bản. Lớp thứ nhất là chính sách ngành tại Quyết định 1017 và 1018/QĐ-TTg, có tính định hướng và là căn cứ để địa phương, trường đại học ký kết hợp tác. Lớp thứ hai là pháp luật đầu tư và thuế thu nhập doanh nghiệp hiện hành, theo đó dự án thuộc lĩnh vực ưu đãi, địa bàn ưu đãi được hưởng ưu đãi tương ứng và chi phí đào tạo nghề cho người lao động là khoản chi được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế nếu có đủ chứng từ. Lớp thứ ba là thỏa thuận hợp tác cụ thể với từng trường, từng khu công nghệ cao — đây mới là văn bản tạo quyền và nghĩa vụ thật, nên doanh nghiệp không nên dừng ở biên bản ghi nhớ cấp tập đoàn mà cần hợp đồng có điều khoản về sở hữu trí tuệ đối với đồ án sinh viên, bảo mật dữ liệu thiết kế dùng trong giảng dạy và cơ chế bồi hoàn khi một bên rút lui giữa chừng.

Bẫy pháp lý khi liên kết đào tạo: lao động, dữ liệu và cam kết tuyển dụng

Chương trình thực tập cho sinh viên tại nhà máy bán dẫn thường bị đội ngũ nhân sự xử lý như hoạt động tham quan mở rộng, trong khi về pháp lý đây là quan hệ có yếu tố lao động và an toàn nghề nghiệp trong môi trường phòng sạch, hóa chất và thiết bị điện áp cao. Thỏa thuận thực tập cần ghi rõ sinh viên không phải người lao động, phạm vi công việc được phép tiếp cận, trách nhiệm bảo hiểm tai nạn và nghĩa vụ bảo mật, nhất là khi sinh viên được tiếp xúc sơ đồ layout hoặc dữ liệu kiểm định thật của khách hàng. Một sự cố rò rỉ dữ liệu thiết kế từ kênh thực tập có thể khiến doanh nghiệp vi phạm cam kết bảo mật với khách hàng nước ngoài, thiệt hại lớn hơn nhiều so với chi phí bỏ ra để soạn một bộ hồ sơ thực tập chuẩn.

Cam kết tuyển dụng trong thỏa thuận đặt hàng đào tạo cũng cần được soạn theo hướng nghĩa vụ nỗ lực thay vì nghĩa vụ kết quả tuyệt đối. Nếu doanh nghiệp cam kết tiếp nhận toàn bộ sinh viên của một khóa mà sau đó nhu cầu sản xuất thay đổi, tranh chấp với nhà trường và áp lực truyền thông là có thật. Cách soạn an toàn là cam kết số lượng vị trí thực tập, tiêu chí tuyển dụng minh bạch, quyền ưu tiên phỏng vấn cho sinh viên của chương trình và khoản hỗ trợ thay thế nếu doanh nghiệp không đạt tỷ lệ tiếp nhận đã hứa vì lý do thị trường. Ngược lại, phía nhà trường cần cam kết chuẩn đầu ra đo được, ví dụ tỷ lệ sinh viên đạt chứng chỉ nghề hoặc bài kiểm tra kỹ thuật do doanh nghiệp đồng ra đề, để khoản tài trợ của doanh nghiệp gắn với kết quả thay vì chỉ gắn với số lượng tuyển sinh đầu vào.

Địa phương và khu công nghệ cao: nơi chính sách thành tiền thật

Cùng một chương trình quốc gia, trải nghiệm của doanh nghiệp khác nhau rõ rệt theo địa phương. Khu Công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh, Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và hệ sinh thái Đà Nẵng đều đã xây dựng đầu mối riêng cho bán dẫn, từ quỹ đất phòng sạch, điện nước đạt chuẩn đến chương trình hỗ trợ đào tạo theo ngân sách địa phương. Doanh nghiệp khi chọn địa điểm đặt trung tâm thiết kế hoặc nhà máy đóng gói nên yêu cầu địa phương cam kết bằng văn bản về nguồn cung giảng viên, ký túc xá cho kỹ sư và lịch mở ngành của các trường trên địa bàn, vì nút thắt của dự án bán dẫn tại Việt Nam hiện nay hiếm khi là ưu đãi thuế mà là tốc độ tuyển đủ kỹ sư kiểm định và kỹ sư thiết bị trong 12 tháng đầu vận hành.

Cuối cùng, doanh nghiệp FDI nên nhìn chương trình 50.000 kỹ sư như một phần của hồ sơ thẩm định đầu tư dài hạn: ban lãnh đạo toàn cầu khi phê duyệt mở rộng tại Việt Nam sẽ hỏi về độ sâu của thị trường lao động kỹ thuật trong 5 năm tới, và một thỏa thuận liên kết đào tạo đang vận hành với số liệu sinh viên tốt nghiệp, tỷ lệ giữ chân sau 2 năm và chi phí tuyển dụng giảm được là bằng chứng thuyết phục hơn mọi bản trình bày chính sách chung. Đầu tư vào kênh đào tạo vì vậy vừa là tuân thủ kỳ vọng của chương trình quốc gia, vừa là cách doanh nghiệp tự bảo hiểm trước rủi ro thiếu người khi nhà máy đối thủ cùng khu công nghiệp mở đợt tuyển dụng lớn.

Câu hỏi thường gặp

Chương trình đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn gồm những mục tiêu và chính sách nào?

Chương trình được ban hành kèm Quyết định 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024 về phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng 2050, gắn với Chiến lược bán dẫn tại Quyết định 1018/QĐ-TTg. Mục tiêu 50.000 gồm nhiều tầng: khoảng 500 giảng viên, chuyên gia đầu ngành; đội ngũ kỹ sư thiết kế vi mạch, đóng gói, kiểm định; và kỹ thuật viên vận hành trình độ cao. Chính sách đi kèm gồm đầu tư trung tâm đào tạo và phòng thí nghiệm dùng chung tại các trường trọng điểm, học bổng và thu hút chuyên gia nước ngoài, cùng cơ chế đặt hàng đào tạo từ doanh nghiệp.

Doanh nghiệp FDI tham gia đào tạo kỹ sư bán dẫn được hưởng hỗ trợ gì?

Hỗ trợ đến qua ba kênh chính: tham gia đặt hàng đào tạo và đồng thiết kế chương trình với trường đại học; đồng đầu tư phòng thí nghiệm, thiết bị và phần mềm thiết kế với quyền tham gia hội đồng chương trình và ưu tiên tuyển dụng; và hỗ trợ từ địa phương, khu công nghệ cao về hạ tầng, đào tạo theo ngân sách địa phương. Về thuế, chi phí đào tạo nghề cho người lao động là khoản chi được trừ khi có đủ chứng từ, và dự án thuộc lĩnh vực, địa bàn ưu đãi được hưởng ưu đãi đầu tư tương ứng theo pháp luật hiện hành.

Vai trò của doanh nghiệp trong chương trình phát triển nhân lực bán dẫn là gì?

Doanh nghiệp đóng ba vai trò: người đặt hàng và đồng thiết kế chuẩn đầu ra cùng cơ sở đào tạo; nhà đồng tài trợ hạ tầng, thiết bị, học bổng và chuyên gia giảng dạy thực hành; và nơi tiếp nhận sinh viên thực tập, kỹ sư mới tốt nghiệp vào dây chuyền thiết kế, đóng gói, kiểm định. Vai trò này được cụ thể hóa bằng thỏa thuận hợp tác với từng trường và khu công nghệ cao, trong đó cần chốt rõ bảo mật dữ liệu thiết kế, sở hữu trí tuệ của đồ án sinh viên và cam kết tuyển dụng theo hướng đo được.