Sản xuất pin và lưu trữ năng lượng tại Việt Nam: tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường và cơ hội chuỗi cung ứng cho NĐT nước ngoài

Pin lithium và hệ thống lưu trữ năng lượng BESS đang là mắt xích được nhiều nhà đầu tư nước ngoài khảo sát tại Việt Nam, kéo theo nhu cầu điện mặt trời áp mái tự dùng, xe điện và trung tâm dữ liệu. Khác với ngành lắp ráp điện tử thông thường, một nhà máy pin chạm vào bốn tầng pháp lý cùng lúc: quy chuẩn an toàn sản phẩm và phòng cháy cho vật liệu dễ cháy nổ, thẩm định công nghệ và đánh giá tác động môi trường ở mức chặt, nghĩa vụ thu hồi tái chế pin thải theo trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất, và điều kiện tiếp cận ưu đãi đầu tư vốn chỉ dành cho dự án đáp ứng ngưỡng công nghệ, môi trường cụ thể chứ không tự động có theo ngành nghề đăng ký.

Tầng thứ nhất: tiêu chuẩn kỹ thuật và an toàn của sản phẩm pin

Pin và ắc quy đưa ra thị trường Việt Nam phải đáp ứng hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn, trong đó nhóm yêu cầu cốt lõi gồm thử nghiệm an toàn điện, an toàn cơ học, khả năng chịu lạm dụng nhiệt và chống cháy lan giữa các cell trong cùng một mô-đun. Với hệ thống lưu trữ năng lượng quy mô lớn lắp tại nhà máy, kho logistics hoặc trạm sạc, bài toán pháp lý không dừng ở chứng nhận sản phẩm: toàn bộ hệ thống phải được thiết kế, thẩm duyệt về phòng cháy chữa cháy, nghiệm thu trước khi vận hành, và bố trí kho chứa cell, kho thành phẩm tách biệt theo khoảng cách an toàn. Nhà đầu tư đến từ thị trường đã quen với bộ tiêu chuẩn IEC hoặc UL cần lưu ý rằng chứng nhận nước ngoài chỉ là tài liệu tham chiếu trong hồ sơ, còn căn cứ để cơ quan Việt Nam chấp thuận là quy chuẩn và thủ tục trong nước tại thời điểm thẩm định.

Một điểm hay bị xem nhẹ là giai đoạn vận chuyển và lưu kho nguyên liệu. Cell pin lithium nhập khẩu thuộc nhóm hàng hóa có yêu cầu nghiêm ngặt về đóng gói, ghi nhãn nguy hiểm và điều kiện kho bãi; sự cố cháy trong kho trung chuyển có thể kéo theo trách nhiệm bồi thường và xử phạt môi trường lớn hơn nhiều giá trị lô hàng. Doanh nghiệp nên đưa yêu cầu về nhà cung cấp dịch vụ logistics đủ điều kiện hàng nguy hiểm vào hợp đồng mua nguyên liệu ngay từ đầu, đồng thời xây dựng kịch bản ứng phó sự cố tràn, cháy cho kho nguyên liệu như một phần của hồ sơ phòng cháy và kế hoạch bảo vệ môi trường, thay vì chờ cơ quan quản lý yêu cầu bổ sung khi thẩm định dự án.

Tầng thứ hai: môi trường — ĐTM, giấy phép và pin thải

Dự án sản xuất pin thuộc nhóm dự án có nguy cơ tác động xấu đến môi trường ở mức cao theo pháp luật bảo vệ môi trường 2020, nên phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và được phê duyệt kết quả thẩm định trước khi triển khai xây dựng, sau đó xin cấp giấy phép môi trường trước khi vận hành chính thức. Trọng tâm thẩm định nằm ở nước thải chứa kim loại nặng từ khâu pha trộn, điện cực; khí thải dung môi hữu cơ; và chất thải nguy hại gồm cell lỗi, pin phế phẩm, dung dịch điện phân. Hồ sơ thuyết minh công nghệ xử lý ba dòng thải này quyết định tiến độ thẩm định nhiều hơn mọi cam kết chung về phát triển xanh, vì hội đồng thẩm định sẽ đối chiếu công suất xử lý với công suất thiết kế tối đa chứ không phải công suất giai đoạn một mà nhà đầu tư trình bày trong hồ sơ tài chính.

Sau khi nhà máy vận hành, nghĩa vụ môi trường chuyển sang giai đoạn sản phẩm thải bỏ. Pin và ắc quy nằm trong danh mục sản phẩm mà nhà sản xuất, nhà nhập khẩu phải thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP hướng dẫn Luật Bảo vệ môi trường: doanh nghiệp phải tổ chức thu hồi, tái chế theo tỷ lệ bắt buộc tăng dần theo lộ trình, hoặc đóng góp tài chính vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam nếu chọn phương án không tự tổ chức thu hồi. Với nhà máy vừa sản xuất vừa nhập khẩu cell, hai vai trò sản xuất và nhập khẩu phải được hạch toán riêng, và hệ thống phân phối cần hợp đồng thu hồi pin cũ với đại lý, trạm dịch vụ ngay từ ngày bán sản phẩm đầu tiên, vì xây dựng mạng lưới thu hồi ngược sau khi sản phẩm đã bán ra thị trường luôn tốn kém gấp nhiều lần.

Tầng thứ ba: ưu đãi đầu tư và chuỗi cung ứng nội địa

Sản xuất pin và thiết bị lưu trữ thuộc nhóm ngành nghề, sản phẩm công nghiệp hỗ trợ và công nghệ cao được khuyến khích, nhưng ưu đãi cụ thể phụ thuộc vào cách dự án được phê duyệt: quy mô vốn, công nghệ sử dụng, tỷ lệ chi cho nghiên cứu phát triển và địa bàn đầu tư. Dự án đáp ứng tiêu chí công nghệ cao hoặc đặt tại khu kinh tế, khu công nghệ cao có thể tiếp cận ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức cao nhất theo pháp luật thuế hiện hành, kèm ưu đãi tiền thuê đất và hỗ trợ hạ tầng từ địa phương. Điều kiện đi kèm cần đọc kỹ là nghĩa vụ duy trì tiêu chí trong suốt thời gian hưởng ưu đãi và cơ chế thu hồi ưu đãi nếu dự án thay đổi công nghệ, giảm quy mô so với cam kết ban đầu.

Cơ hội chuỗi cung ứng cho nhà đầu tư nước ngoài nằm ở cả hai phía của nhà máy pin. Phía đầu vào, thị trường Việt Nam còn thiếu nhà cung cấp đạt chuẩn cho vỏ cell, màng ngăn, vật liệu cực âm cực dương và hệ thống quản lý pin BMS, tạo khoảng trống cho dự án vệ tinh đi cùng nhà máy chính. Phía đầu ra, nhu cầu lưu trữ đi kèm điện mặt trời, điện gió, trạm sạc xe điện và trung tâm dữ liệu đang hình thành thị trường tiêu thụ nội địa đáng kể, nhưng mỗi phân khúc đầu ra lại có yêu cầu kỹ thuật và cơ chế giá điện riêng. Nhà đầu tư lập mô hình doanh thu chỉ dựa trên xuất khẩu sẽ bỏ qua một biến số quan trọng: chính sách giá và cơ chế mua bán điện cho hệ thống lưu trữ tại Việt Nam vẫn đang hoàn thiện, nên kịch bản tài chính cần tách rõ phần doanh thu chắc chắn từ hợp đồng xuất khẩu và phần doanh thu phụ thuộc khung giá lưu trữ nội địa chưa chốt.

Rủi ro cần chốt trước khi ký hợp đồng thuê đất

Ba rủi ro thường xuất hiện muộn trong dự án pin. Thứ nhất là khả năng đấu nối và nguồn điện ổn định cho nhà máy tiêu thụ điện lớn, đặc biệt khâu sấy điện cực và hình thành cell chạy liên tục; gián đoạn điện không chỉ giảm sản lượng mà còn làm hỏng cả mẻ sản xuất. Thứ hai là nguồn nước và khả năng tiếp nhận nước thải sau xử lý của khu công nghiệp, cần được khu công nghiệp xác nhận bằng văn bản theo lưu lượng tối đa. Thứ ba là lộ trình siết chặt tiêu chuẩn: quy chuẩn an toàn cho hệ thống lưu trữ và tỷ lệ thu hồi pin bắt buộc đều có xu hướng tăng theo thời gian, nên thiết kế nhà máy nên chừa dư địa nâng cấp ngay từ đầu. Chốt ba điểm này bằng văn bản với khu công nghiệp và cơ quan địa phương trước khi ký hợp đồng thuê đất dài hạn là thứ tự làm việc giúp dự án tránh được vòng sửa hồ sơ thẩm định kéo dài nhiều tháng.

Câu hỏi thường gặp

Sản xuất pin và lưu trữ năng lượng tại Việt Nam phải đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, môi trường nào?

Dự án phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn pin, ắc quy và hệ thống lưu trữ, gồm thử nghiệm an toàn điện, cơ học, chịu lạm dụng nhiệt và chống cháy lan; thiết kế phòng cháy chữa cháy phải được thẩm duyệt và nghiệm thu trước khi vận hành. Về môi trường, sản xuất pin thuộc nhóm dự án nguy cơ tác động cao nên phải phê duyệt đánh giá tác động môi trường, cấp giấy phép môi trường, xử lý đạt chuẩn nước thải kim loại nặng, khí thải dung môi và chất thải nguy hại, đồng thời thực hiện trách nhiệm thu hồi, tái chế pin thải theo Nghị định 08/2022/NĐ-CP.

Dự án sản xuất pin có cơ hội ưu đãi đầu tư gì?

Dự án có thể tiếp cận ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp ở mức dành cho lĩnh vực công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, kèm ưu đãi tiền thuê đất và hỗ trợ hạ tầng nếu đáp ứng tiêu chí về công nghệ, quy mô và địa bàn, ví dụ đặt tại khu công nghệ cao hoặc khu kinh tế. Điều kiện quan trọng là duy trì tiêu chí ưu đãi trong suốt thời gian hưởng và tuân thủ cam kết về công nghệ, quy mô khi dự án được phê duyệt; thay đổi làm mất tiêu chí có thể dẫn tới thu hồi ưu đãi đã hưởng.

Doanh nghiệp FDI vào ngành pin, lưu trữ năng lượng cần lưu ý điều kiện gì?

Doanh nghiệp cần lưu ý bốn điểm: chứng nhận an toàn nước ngoài không thay thế quy chuẩn và thủ tục thẩm định trong nước; nghĩa vụ trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất đối với pin thải phát sinh từ ngày bán sản phẩm đầu tiên, kể cả với vai trò nhập khẩu cell; yêu cầu logistics hàng nguy hiểm cho vận chuyển, lưu kho cell lithium; và tính chưa hoàn thiện của cơ chế giá điện cho lưu trữ nội địa, nên mô hình tài chính cần tách doanh thu xuất khẩu chắc chắn khỏi doanh thu phụ thuộc khung giá trong nước.