Đầu tư điện sinh khối và điện từ chất thải: cơ chế giá mua điện và điều kiện môi trường cho NĐT nước ngoài

Điện sinh khối và điện từ chất thải (điện rác) là hai loại hình hiếm hoi mà giá bán điện chỉ là một nửa bài toán — nửa còn lại là nguồn nhiên liệu/chất thải đầu vào và điều kiện môi trường khắt khe hơn nhiều điện gió, điện mặt trời. Với nhà đầu tư nước ngoài, câu hỏi cốt lõi gồm: cơ chế giá mua điện hiện nay vận hành thế nào khi kỷ nguyên FIT đã qua, dự án điện rác phải đáp ứng những điều kiện môi trường nào, và chuỗi giấy phép trước khi triển khai gồm những gì.

Căn cứ pháp lý

Cơ chế giá: từ FIT cố định sang khung giá phát điện

Giai đoạn trước, điện sinh khối và điện rác từng có cơ chế giá mua điện cố định ưu đãi (FIT) kèm hợp đồng mua bán điện mẫu. Hiện nay, dự án mới đi theo khung của Luật Điện lực 61/2024: giá điện được xác định trong khung giá phát điện do Bộ Công Thương ban hành cho từng loại hình nguồn điện và từng giai đoạn, làm căn cứ để nhà đầu tư và bên mua điện (EVN và các tổng công ty điện lực/công ty mua bán điện) đàm phán và ký PPA. Hệ quả thực tế: giá bán điện không còn là một con số biết trước ở cấp luật; khả thi tài chính của dự án phụ thuộc khung giá của năm ký PPA, điều kiện cụ thể của dự án (quy mô lò đốt, công nghệ, nguồn chất thải) và kết quả đàm phán — vì vậy mô hình tài chính phải chạy theo khoảng giá của khung, không theo một mức FIT lịch sử.

Điều kiện môi trường: tầng điều kiện riêng của điện rác

Theo Luật Bảo vệ môi trường 72/2020, dự án điện từ chất thải thuộc nhóm phải đánh giá tác động môi trường (ĐTM) ở cấp thẩm định cao và phải có giấy phép môi trường trước khi vận hành; điều kiện cốt lõi gồm: công nghệ đốt phải đáp ứng quy chuẩn khí thải lò đốt chất thải (đioxin/furan, bụi, khí axit) với hệ thống quan trắc khí thải tự động liên tục truyền về cơ quan quản lý; phương án xử lý tro bay và tro đáy (tro bay là chất thải nguy hại phải xử lý theo chế độ riêng); nguồn chất thải đầu vào phải được bảo đảm về khối lượng và chất lượng (hợp đồng tiếp nhận chất thải với địa phương, tỷ lệ chất thải không đốt được và phần còn lại sau đốt phải có lối ra chôn lấp hợp vệ sinh). Với điện sinh khối, điều kiện tương tự áp cho khí thải và tro, cộng bài toán bền vững nguồn nhiên liệu (phế phẩm nông nghiệp, dăm gỗ) không cạnh tranh đất sản xuất lương thực.

Phân tích áp dụng

Chuỗi giấy phép trước khi triển khai

Trình tự điển hình: (1) vị trí dự án trong quy hoạch điện và quy hoạch xử lý chất thải của địa phương — điện rác là dự án hạ tầng xử lý chất thải của tỉnh/thành phố nên thường gắn với việc địa phương lựa chọn nhà đầu tư cho nhiệm vụ xử lý chất thải; (2) chấp thuận chủ trương đầu tư và IRC cho nhà đầu tư nước ngoài; (3) phê duyệt ĐTM, thiết kế cơ sở và giấy phép xây dựng; (4) thỏa thuận đấu nối và PPA theo khung giá; (5) giấy phép môi trường trước vận hành thương mại và giấy phép hoạt động điện lực. Điểm khác biệt so với điện mặt trời: nguồn đầu vào của điện rác là chất thải sinh hoạt của địa phương — hợp đồng dịch vụ xử lý chất thải với chính quyền (kèm phí xử lý/tipping fee) là một nửa doanh thu của dự án bên cạnh tiền bán điện, và là điều kiện tiên quyết về ngân hàng (bankability) mà bên cho vay xem xét đầu tiên.

PPA cho điện sinh khối/điện rác ký theo cơ chế nào?

PPA ký với bên mua điện trong hệ thống EVN theo hợp đồng mẫu áp dụng cho loại hình nguồn điện, với giá điện nằm trong khung giá phát điện hiện hành và các điều khoản về sản lượng cam kết, điều độ và xử lý khi nguồn nhiên liệu/chất thải đầu vào thiếu hụt — điểm đặc thù của điện rác là sự kiện “thiếu chất thải đầu vào đạt chuẩn” nằm ngoài kiểm soát nhà đầu tư, nên PPA và hợp đồng dịch vụ xử lý chất thải phải được thiết kế liên thông: cam kết khối lượng chất thải tối thiểu từ phía địa phương đối ứng với cam kết công suất xử lý của nhà máy. Nhà đầu tư nước ngoài cần lưu ý giới hạn về bảo lãnh và cam kết của phía nhà nước: PPA điện VN theo thông lệ không có bảo lãnh Chính phủ về thanh toán, và rủi ro tỷ giá/pháp luật thay đổi được phân bổ theo điều khoản hợp đồng mẫu — các điểm này phải được mô hình hóa trong thẩm định đầu tư thay vì giả định có cơ chế bảo vệ riêng.

Khuyến nghị hành động

Xác nhận vị trí dự án trong quy hoạch điện và quy hoạch xử lý chất thải địa phương trước mọi chi phí phát triển.
Chạy mô hình tài chính theo khoảng khung giá phát điện hiện hành, không neo vào mức FIT lịch sử.
Khóa hợp đồng dịch vụ xử lý chất thải với địa phương (khối lượng tối thiểu, phí xử lý, chất lượng đầu vào) song song đàm phán PPA.
Thiết kế công nghệ đáp ứng quy chuẩn khí thải lò đốt + quan trắc tự động; lập ngân sách xử lý tro bay theo chế độ chất thải nguy hại.
Lập lịch chuỗi giấy phép: chủ trương đầu tư/IRC → ĐTM → đấu nối/PPA → xây dựng → giấy phép môi trường → vận hành.

Câu hỏi thường gặp

Cơ chế giá mua điện cho dự án điện sinh khối, điện từ chất thải hiện nay thế nào?

Dự án mới không còn áp dụng giá FIT cố định như giai đoạn trước. Giá điện xác định trong khung giá phát điện do Bộ Công Thương ban hành cho từng loại hình và giai đoạn theo khung Luật Điện lực 61/2024, làm căn cứ đàm phán PPA với bên mua điện (EVN/công ty mua bán điện). Với điện rác, doanh thu dự án còn gồm phí dịch vụ xử lý chất thải từ địa phương — một cấu phần ngang hàng với tiền bán điện trong mô hình tài chính.

Nhà đầu tư nước ngoài đầu tư điện chất thải phải đáp ứng điều kiện môi trường gì?

Theo Luật BVMT 72/2020: dự án phải thực hiện ĐTM được thẩm định phê duyệt và có giấy phép môi trường trước vận hành; công nghệ đốt đáp ứng quy chuẩn khí thải lò đốt chất thải với quan trắc khí thải tự động liên tục; tro bay xử lý theo chế độ chất thải nguy hại; và phải bảo đảm nguồn chất thải đầu vào cùng lối ra cho phần chất thải không đốt được và tro đáy. Đây là tầng điều kiện khắt khe hơn hẳn điện gió, điện mặt trời.

Dự án điện từ chất thải cần giấy phép, chấp thuận nào trước khi triển khai?

Chuỗi chính: vị trí trong quy hoạch điện và quy hoạch xử lý chất thải địa phương (thường kèm lựa chọn nhà đầu tư cho nhiệm vụ xử lý chất thải của địa phương); chấp thuận chủ trương đầu tư và IRC; phê duyệt ĐTM; thỏa thuận đấu nối và PPA; giấy phép xây dựng; và giấy phép môi trường cùng giấy phép hoạt động điện lực trước vận hành thương mại.

Hợp đồng mua bán điện cho điện sinh khối ký với bên mua điện theo cơ chế nào?

PPA ký với bên mua điện trong hệ thống EVN theo hợp đồng mẫu cho loại hình nguồn điện, giá trong khung giá phát điện hiện hành. Điểm đặc thù cần thiết kế liên thông là PPA và hợp đồng dịch vụ xử lý chất thải: địa phương cam kết khối lượng chất thải tối thiểu đối ứng cam kết công suất xử lý của nhà máy, vì thiếu đầu vào đạt chuẩn là rủi ro ngoài kiểm soát của nhà đầu tư. PPA theo thông lệ không có bảo lãnh Chính phủ về thanh toán.