Đính chính: Ngưỡng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội trốn thuế (Điều 200 BLHS) được quy định tại khoản 1 (từ 100 triệu đồng), áp dụng chung cho hành vi. Khoản 5 Điều 200 quy định khung hình phạt, không đặt ngưỡng 200 triệu đồng riêng cho pháp nhân.
Có thể — nhưng cần nói rõ ngay từ đầu: chuyển giá không phải là tội danh. “Chuyển giá” (transfer pricing) về bản chất là việc xác định giá của giao dịch giữa các bên có quan hệ liên kết; pháp luật yêu cầu tuân thủ nguyên tắc giá thị trường và nghĩa vụ kê khai, lập hồ sơ. Chỉ khi hành vi định giá sai mang tính cố ý gian dối nhằm trốn thuế và đạt ngưỡng luật định, nó mới có thể cấu thành tội trốn thuế (Điều 200 Bộ luật Hình sự). Bài viết này phân định rõ khi nào chuyển giá chỉ dừng ở xử lý hành chính, khi nào chạm tới trách nhiệm hình sự.
Khung pháp luật hiện hành: Nghị định 255/2026/NĐ-CP
Nghị định 255/2026/NĐ-CP về quản lý thuế đối với doanh nghiệp có giao dịch liên kết được ban hành ngày 30/6/2026, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, áp dụng từ kỳ tính thuế thu nhập doanh nghiệp năm 2026. Nghị định này đã thay thế toàn bộ Nghị định 132/2020/NĐ-CP và Nghị định 20/2025/NĐ-CP (cả hai đã hết hiệu lực từ 01/7/2026).
Căn cứ ban hành là Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026; thay thế Luật 38/2019/QH14) — khoản 5 Điều 52 giao Chính phủ quy định chi tiết về quản lý thuế đối với giao dịch liên kết. Một số điểm mới đáng chú ý:
- Ngưỡng miễn lập Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết được nâng lên dưới 500 tỷ đồng (điểm c khoản 2 Điều 20);
- Ngưỡng báo cáo lợi nhuận liên quốc gia (CbCR) chuyển sang 750 triệu Euro theo chuẩn OECD (Điều 19);
- Danh mục phương pháp xác định giá tính thuế tại Điều 12–15: (1) phương pháp so sánh giá giao dịch độc lập; (2) phương pháp so sánh tỷ suất lợi nhuận; (3) phương pháp phân bổ lợi nhuận.
Lưu ý: không áp dụng danh mục 5 phương pháp theo quy định cũ khi chưa đối chiếu văn bản mới.
Khi nào chuyển giá chỉ dừng ở xử lý hành chính?
Đây là kịch bản phổ biến nhất. Khi cơ quan thuế xác định giá giao dịch liên kết không tuân thủ nguyên tắc giá thị trường, biện pháp áp dụng là:
- Ấn định thuế — biện pháp quản lý thuế mang tính hành chính theo Luật 108/2025/QH15 và Nghị định 255/2026/NĐ-CP;
- Truy thu số thuế còn thiếu;
- Xử phạt vi phạm hành chính về thuế.
Các tranh chấp về phương pháp định giá, kết quả định giá giao dịch liên kết — vốn mang tính ước tính, kỹ thuật — thông thường chỉ dẫn tới ấn định thuế ở tầng hành chính, không chuyển sang hình sự.
Khi nào chuyển giá có thể bị truy cứu hình sự?
Con đường hình sự mở ra khi đồng thời có hai yếu tố:
1. Yếu tố chủ quan: cố ý gian dối. Không phải mọi sai lệch về giá đều là tội phạm. Phải chứng minh được ý chí gian dối, ví dụ: làm giả hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết; che giấu giao dịch liên kết; khai man bản chất giao dịch; sử dụng chứng từ giả; duy trì hai hệ thống sổ sách… Định giá sai do khác biệt quan điểm chuyên môn, thiếu sót vô ý không cấu thành tội phạm.
2. Yếu tố định lượng: đạt ngưỡng Điều 200. Số tiền thuế trốn phải đạt ngưỡng truy cứu: từ 100 triệu đồng trở lên đối với cá nhân; từ 200 triệu đồng trở lên đối với pháp nhân thương mại (khoản 5 Điều 200; Điều 200 thuộc Điều 76 Bộ luật Hình sự nên doanh nghiệp có thể bị truy cứu).
Về mặt kỹ thuật pháp lý, hành vi chuyển giá gian dối thường được truy cứu qua khoản 1 Điều 200, cụ thể:
- Điểm d: “sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp để hạch toán hàng hóa, nguyên liệu đầu vào… làm giảm số tiền thuế phải nộp”;
- Điểm đ: “sử dụng chứng từ, tài liệu không hợp pháp khác để xác định sai số tiền thuế phải nộp”.
Khung hình phạt: cá nhân đến 7 năm tù; pháp nhân thương mại đến 10 tỷ đồng tiền phạt hoặc đình chỉ hoạt động.
Ranh giới hành chính ↔ hình sự = cố ý gian dối + ngưỡng tiền. Thiếu một trong hai yếu tố, vụ việc dừng ở tầng hành chính. Khi đủ cả hai, cơ quan thuế chuyển hồ sơ sang Cơ quan điều tra theo cơ chế tại khoản 5 Điều 22 Luật 108/2025/QH15 và Quyết định 489/QĐ-TCT/2022.
Lưu ý thêm: có thể chạm tới Điều 221
Ngoài tội trốn thuế (Điều 200), hành vi làm sai lệch hồ sơ, sổ sách liên quan đến giao dịch liên kết còn có thể cấu thành tội vi phạm quy định về kế toán (Điều 221 Bộ luật Hình sự) nếu đủ yếu tố — và tội này chỉ truy cứu trách nhiệm cá nhân (không áp dụng với pháp nhân).
Phòng vệ thực tiễn cho doanh nghiệp có giao dịch liên kết
- Lập đầy đủ Hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết theo Nghị định 255/2026/NĐ-CP — đây là “lá chắn” quan trọng nhất vừa giảm rủi ro bị ấn định thuế, vừa là căn cứ chứng minh thiếu yếu tố lỗi cố ý nếu bị đặt vấn đề hình sự.
- Cân nhắc ký kết APA (thỏa thuận trước về phương pháp xác định giá tính thuế) với cơ quan thuế để khóa trước rủi ro tranh chấp về phương pháp định giá.
- Lưu trữ đầy đủ chứng từ, phân tích chứng minh giá giao dịch tuân thủ nguyên tắc giá thị trường; tài liệu càng đầy đủ, càng khó bị suy đoán có ý chí gian dối.
- Tuyệt đối không sử dụng chứng từ giả, không che giấu giao dịch liên kết, không duy trì hai hệ thống sổ sách — đây chính là các dấu hiệu chuyển vụ việc từ hành chính sang hình sự.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển giá có phải là hành vi phạm tội?
Không. Chuyển giá tự nó là hoạt động xác định giá giao dịch nội bộ giữa các bên liên kết, hoàn toàn hợp pháp khi tuân thủ nguyên tắc giá thị trường và nghĩa vụ kê khai. Chỉ hành vi thao túng giá một cách gian dối nhằm trốn thuế mới có thể cấu thành tội trốn thuế.
Bị ấn định thuế do chuyển giá thì có bị khởi tố?
Thông thường không. Ấn định thuế là biện pháp hành chính. Chỉ khi chứng minh được yếu tố cố ý gian dối và số tiền thuế trốn đạt ngưỡng Điều 200 thì hồ sơ mới được chuyển sang cơ quan điều tra.
Nghị định 132/2020/NĐ-CP về giao dịch liên kết còn hiệu lực không?
Không. Nghị định 132/2020/NĐ-CP và Nghị định 20/2025/NĐ-CP đã hết hiệu lực từ 01/7/2026, được thay thế bởi Nghị định 255/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/7/2026, áp dụng từ kỳ tính thuế TNDN năm 2026).
Doanh nghiệp FDI cần làm gì để giảm rủi ro?
Lập đầy đủ hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết theo Nghị định 255/2026/NĐ-CP, cân nhắc APA, lưu trữ chứng từ chứng minh giá thị trường — vừa giảm rủi ro ấn định thuế, vừa là căn cứ chứng minh không có lỗi cố ý.
Nguồn tham khảo
- Nghị định 255/2026/NĐ-CP về quản lý thuế đối với giao dịch liên kết (ban hành 30/6/2026, hiệu lực 01/7/2026; thay thế Nghị định 132/2020/NĐ-CP và Nghị định 20/2025/NĐ-CP).
- Khoản 5 Điều 52 Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15 (hiệu lực 01/7/2026).
- Điều 200 (khoản 1 điểm d, đ; khoản 5), Điều 76, Điều 221 Bộ luật Hình sự 2015.
- Khoản 5 Điều 22 Luật 108/2025/QH15; Quyết định 489/QĐ-TCT/2022 (cơ chế chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra).
Xem thêm: Giao dịch với bên liên quan trong doanh nghiệp · Tuân thủ thuế cho doanh nghiệp Trung Quốc tại Việt Nam
FLAT Law Firm hỗ trợ doanh nghiệp FDI lập hồ sơ xác định giá giao dịch liên kết, đàm phán APA và xử lý tranh chấp ấn định thuế, bao gồm đánh giá rủi ro hình sự. Liên hệ với chúng tôi qua trang liên hệ.
Thông tin tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Mỗi vụ việc cụ thể cần được đánh giá dựa trên hồ sơ thực tế và quy định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm áp dụng.
Thông tin mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý. Nội dung do AI Legal Council kiểm tra chất lượng, chưa được luật sư người thật duyệt.
