Khi Luật Công nghiệp công nghệ số 71/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 và công nhận tài sản số là tài sản, một loạt câu hỏi dân sự tưởng như xa vời lập tức trở thành thực tế: người chết để lại ví tài sản số thì thừa kế thế nào, tài sản số có thế chấp vay vốn được không, và cơ quan thi hành án kê biên một tài sản không có hình hài ra sao. Bài viết này lần theo ba hệ quả pháp lý đó bằng khung luật chung đang có hiệu lực, gồm Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13 cho thừa kế, Nghị định 21/2021/ND-CP cho giao dịch bảo đảm, và luật thi hành án dân sự cho kê biên. Đồng thời bài viết nói rõ giới hạn: tại ngày 21/10/2026 chưa có văn bản chuyên ngành hay án lệ nào cho tài sản số trong cả ba lĩnh vực, nên phần trình bày dừng ở mức cơ chế và nêu rõ điểm nào còn chờ thực tiễn lấp đầy.
Thừa kế tài sản số: di sản trên giấy và chìa khóa trong thực tế
Về mặt luật, con đường thừa kế khá rõ: Điều 612 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13 xác định di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản trong khối tài sản chung; tài sản số được Luật 71/2025 công nhận là tài sản thì khi chủ sở hữu chết, tài sản số thuộc di sản và được chia theo di chúc hoặc theo pháp luật theo Điều 650, 651 của Bộ luật Dân sự, với hàng thừa kế thứ nhất gồm vợ, chồng, cha, mẹ, con. Người thừa kế có quyền yêu cầu tổ chức cung cấp dịch vụ nơi tài sản được lưu ký trong khung thí điểm phong tỏa và chuyển giao phần tài sản thuộc về mình sau khi hoàn tất khai nhận hoặc phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng.
Vì vậy việc chuẩn bị thừa kế tài sản số là công việc làm khi còn sống: lập di chúc có đề cập nhóm tài sản số và nơi lưu ký mà không ghi khóa riêng tư trực tiếp vào di chúc, lập một bản hướng dẫn tiếp cận để trong phong bì niêm phong hoặc cơ chế ủy quyền cho người thi hành di chúc, và thông báo cho ít nhất một người thừa kế biết về sự tồn tại của danh mục lưu ký. Với ví tự lưu ký, không có bất kỳ cơ quan hay tổ chức nào khôi phục được quyền tiếp cận khi khóa riêng tư mất, nên phần di sản đó về mặt kỹ thuật trở thành không thể thu hồi dù quyền thừa kế trên giấy tờ hoàn toàn hợp lệ.
Thế chấp và bảo đảm bằng tài sản số: được phép ở mức cơ chế, khó ở khâu định giá và xử lý
Về nguyên tắc, tài sản số là tài sản nên có thể trở thành tài sản bảo đảm cho nghĩa vụ dân sự theo khung Bộ luật Dân sự và Nghị định 21/2021/ND-CP về bảo đảm thực hiện nghĩa vụ, với biện pháp thế chấp hoặc cầm cố tùy cấu trúc kiểm soát tài sản. Điều kiện hiệu lực cốt lõi của giao dịch bảo đảm là tài sản phải xác định được, thuộc quyền của bên bảo đảm và biện pháp bảo đảm phải được đăng ký khi pháp luật yêu cầu để có hiệu lực đối kháng với bên thứ ba, thông qua hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm hiện hành.
Khâu định giá và xử lý tài sản khi vi phạm nghĩa vụ là điểm nghẽn thứ hai: giá tài sản mã hóa biến động theo giờ, nên hợp đồng bảo đảm cần tỷ lệ giá trị khoản vay trên giá trị tài sản, cơ chế gọi bổ sung tài sản khi giá giảm qua ngưỡng và cơ chế bán tài sản trên sàn được cấp phép khi xử lý, kèm thỏa thuận về đồng tiền thanh toán là đồng Việt Nam theo khung thí điểm. Tại thời điểm viết bài, chưa ngân hàng nào tại Việt Nam công bố sản phẩm cho vay thế chấp bằng tài sản số và chưa có hướng dẫn chuyên ngành của cơ quan đăng ký về mô tả loại tài sản này, nên các giao dịch bảo đảm bằng tài sản số nếu có sẽ chủ yếu diễn ra giữa các bên tư nhân có luật sư thiết kế riêng, với mức độ chắc chắn thấp hơn hẳn tài sản bảo đảm truyền thống.
Thi hành án và ghi nhận trên bảng cân đối doanh nghiệp
Khi người phải thi hành án nắm giữ tài sản số, cơ quan thi hành án dân sự có cơ sở cơ chế để kê biên vì tài sản số là tài sản thuộc quyền của người phải thi hành án theo Luật 71/2025, và trình tự chung của Luật Thi hành án dân sự về xác minh, kê biên, định giá và bán tài sản được áp dụng. Trên thực tế, xác minh là khâu khó nhất: chấp hành viên cần thông tin từ tổ chức cung cấp dịch vụ được cấp phép nơi người phải thi hành án có tài khoản, và việc phong tỏa chỉ hiệu quả với tài sản đang lưu ký tại tổ chức đó; tài sản trong ví tự lưu ký mà chấp hành viên không có khóa riêng tư thì quyết định kê biên gần như không thể thực thi bằng biện pháp kỹ thuật.
Ở phía doanh nghiệp nắm giữ tài sản số trên bảng cân đối, việc công nhận là tài sản đặt ra yêu cầu ghi nhận và định giá nhất quán: doanh nghiệp cần chính sách kế toán nội bộ về thời điểm ghi nhận, cơ sở định giá theo giá trên sàn được cấp phép nơi tài sản giao dịch, xử lý chênh lệch giá từng kỳ và thuyết minh về nơi lưu ký, cơ chế kiểm soát khóa và rủi ro biến động giá trong báo cáo tài chính. Kiểm toán viên sẽ yêu cầu bằng chứng về quyền sở hữu và sự tồn tại của tài sản tương tự yêu cầu với tài sản lưu ký khác, gồm xác nhận của tổ chức lưu ký và kiểm chứng địa chỉ ví.
Câu hỏi thường gặp
Tài sản số được Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 công nhận là tài sản thì thừa kế tài sản số thực hiện thế nào?
Theo cơ chế Bộ luật Dân sự, tài sản số của người chết thuộc di sản theo Điều 612 và được chia theo di chúc hoặc theo hàng thừa kế tại Điều 650, 651 Bộ luật Dân sự 91/2015/QH13, vì Luật 71/2025 đã công nhận tài sản số là tài sản. Người thừa kế hoàn tất khai nhận hoặc phân chia di sản tại tổ chức công chứng, rồi yêu cầu tổ chức lưu ký trong khung thí điểm chuyển giao phần tài sản của mình. Điều kiện thực tế quyết định là người thừa kế phải chứng minh được tài khoản, ví thuộc về người chết; với ví tự lưu ký mất khóa riêng tư, quyền thừa kế hợp lệ trên giấy nhưng tài sản không thể thu hồi về mặt kỹ thuật.
Tài sản số có được dùng làm tài sản thế chấp không, thủ tục đăng ký bảo đảm ra sao?
Được ở mức cơ chế: tài sản số là tài sản nên có thể là tài sản bảo đảm theo Bộ luật Dân sự và Nghị định 21/2021/ND-CP, và biện pháp bảo đảm cần đăng ký qua hệ thống đăng ký biện pháp bảo đảm để đối kháng bên thứ ba khi pháp luật yêu cầu. Hợp đồng phải xác định tài sản bằng tài khoản lưu ký, địa chỉ ví và số lượng, kèm cơ chế khóa chuyển nhượng và cơ chế xử lý qua sàn được cấp phép khi vi phạm. Giới hạn thực tế là chưa có hướng dẫn chuyên ngành về mô tả loại tài sản này tại cơ quan đăng ký và chưa có sản phẩm ngân hàng công bố, nên giao dịch hiện nay chủ yếu là thỏa thuận tư nhân được thiết kế riêng với mức chắc chắn thấp hơn tài sản truyền thống.
Cơ quan thi hành án kê biên, bán tài sản số theo trình tự nào?
Cơ quan thi hành án áp dụng trình tự chung của Luật Thi hành án dân sự: xác minh tài sản qua tổ chức cung cấp dịch vụ được cấp phép nơi người phải thi hành án có tài khoản, ra quyết định kê biên và yêu cầu tổ chức đó phong tỏa, định giá rồi bán qua kênh giao dịch hợp pháp trong khung thí điểm bằng đồng Việt Nam. Khó khăn lớn nhất là xác minh và phong tỏa ví tự lưu ký khi không có khóa riêng tư. Tại ngày viết bài chưa có vụ thi hành án về tài sản số nào được công bố tại Việt Nam, nên trình tự trên là phân tích mức cơ chế từ luật chung, chưa phải thực tiễn án lệ.
Doanh nghiệp nắm giữ tài sản số trên bảng cân đối cần lưu ý ghi nhận và định giá gì?
Doanh nghiệp cần một chính sách kế toán nội bộ nhất quán: ghi nhận tại thời điểm kiểm soát được tài sản, định giá theo giá trên sàn được cấp phép nơi tài sản giao dịch, xử lý chênh lệch giá từng kỳ và thuyết minh nơi lưu ký, cơ chế kiểm soát khóa riêng tư và rủi ro biến động giá. Kiểm toán sẽ yêu cầu xác nhận của tổ chức lưu ký và kiểm chứng địa chỉ ví để chứng minh quyền sở hữu và sự tồn tại. Doanh nghiệp thuộc tập đoàn cần đối chiếu chính sách tài sản số toàn cầu với khung thí điểm trong nước về kênh giao dịch được cấp phép và thanh toán bằng đồng Việt Nam trước khi ghi nhận khoản nắm giữ tại Việt Nam.
FLAT Law Firm thiết kế hồ sơ thừa kế và giao dịch bảo đảm cho tài sản số trước khi tranh chấp xảy ra
Tài sản số chỉ thực sự là tài sản khi quyền đối với nó chứng minh được trước công chứng viên, cơ quan đăng ký và chấp hành viên; ba nơi này đều làm việc trên giấy tờ mà chủ tài sản chuẩn bị từ trước. FLAT Law Firm hỗ trợ lập cấu trúc di chúc và hướng dẫn tiếp cận cho danh mục tài sản số, soạn hợp đồng bảo đảm có cơ chế khóa chuyển nhượng và xử lý tài sản, và tư vấn chính sách ghi nhận cho doanh nghiệp nắm giữ tài sản số trên bảng cân đối. Cá nhân và doanh nghiệp đang nắm giữ tài sản số có giá trị đáng kể có thể liên hệ để được rà soát mức độ sẵn sàng pháp lý của danh mục hiện tại.
