Bản án hoặc quyết định ly hôn đã giao con cho một bên trực tiếp nuôi không phải là điểm dừng tuyệt đối. Đời sống sau ly hôn thay đổi: người đang nuôi con có thể mất việc dài hạn, tái hôn và xao nhãng, hoặc chuyển đi xa khiến việc học của con bị đảo lộn. Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình số 52/2014/QH13 dành riêng một cơ chế cho tình huống này: thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn, với điều kiện và chủ thể yêu cầu được liệt kê khép kín, khác hẳn việc giành quyền nuôi con lần đầu khi vợ chồng đang ly hôn.
Phân biệt với giành quyền nuôi con lần đầu tại Điều 81
Điều 81 điều chỉnh thời điểm ly hôn: vợ chồng thỏa thuận người trực tiếp nuôi con; không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định căn cứ quyền lợi về mọi mặt của con, con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi trừ khi người mẹ không đủ điều kiện hoặc cha mẹ có thỏa thuận khác. Điều 84 chỉ mở ra sau khi bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực và một bên đã là người trực tiếp nuôi con trên thực tế. Người nộp đơn theo Điều 84 vì vậy không chứng minh lại từ đầu rằng mình nuôi con tốt hơn, mà phải chỉ ra một trong hai căn cứ thay đổi mà luật liệt kê. Trộn lẫn hai giai đoạn này là lỗi phổ biến khiến nhiều đơn yêu cầu bị bác vì trình bày toàn bộ lý do của một vụ giành quyền nuôi con lần đầu.
Hai căn cứ duy nhất tại khoản 2 Điều 84
Khoản 2 Điều 84 quy định việc thay đổi được giải quyết khi có một trong hai căn cứ. Căn cứ thứ nhất là cha, mẹ có thỏa thuận về việc thay đổi người trực tiếp nuôi con phù hợp với lợi ích của con. Thỏa thuận này không tự nó làm thay đổi người nuôi con trên giấy tờ: khoản 1 Điều 84 đặt thẩm quyền quyết định vào Tòa án, nên dù hai bên đồng thuận hoàn toàn, vẫn cần quyết định của Tòa án để tình trạng pháp lý của con được cập nhật và để tránh tranh chấp khi một bên đổi ý. Căn cứ thứ hai là người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Đây là căn cứ tranh tụng thực sự: người yêu cầu phải chứng minh sự suy giảm điều kiện bằng chứng cứ cụ thể như bỏ bê kéo dài, không cho con đi học, điều kiện sinh hoạt mất an toàn, hoặc mất khả năng lao động và thu nhập đến mức không bảo đảm được nhu cầu tối thiểu của con.
Ai có quyền yêu cầu thay đổi
Theo khoản 1 Điều 84, cha hoặc mẹ là chủ thể yêu cầu đầu tiên. Khi có căn cứ tại điểm b khoản 2, khoản 5 Điều 84 mở thêm bốn chủ thể đứng ngoài quan hệ cha mẹ: người thân thích; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình; cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; và Hội liên hiệp phụ nữ. Thiết kế này nhằm xử lý tình huống cả cha và mẹ đều thờ ơ trong khi người đang nuôi con rõ ràng không còn đủ điều kiện. Đáng chú ý, bốn chủ thể tại khoản 5 chỉ được yêu cầu trên cơ sở lợi ích của con và gắn với căn cứ người nuôi con mất điều kiện, chứ không được yêu cầu thay đổi chỉ vì không đồng ý với thỏa thuận của cha mẹ.
Nguyện vọng của con và trường hợp cả cha mẹ đều không đủ điều kiện
Khoản 3 Điều 84 bắt buộc việc thay đổi phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên. Nguyện vọng này là yếu tố phải được ghi nhận và cân nhắc, không phải lá phiếu quyết định: Tòa án vẫn đối chiếu nguyện vọng với điều kiện thực tế của bên xin nuôi và lợi ích toàn diện của con. Khoản 4 xử lý tình huống xấu nhất: nếu xét thấy cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện trực tiếp nuôi con, Tòa án quyết định giao con cho người giám hộ theo quy định của Bộ luật dân sự. Quy định này cho thấy thay đổi người nuôi con không phải cuộc đua hai bên mà là cơ chế bảo vệ trẻ, trong đó phương án giám hộ là lưới an toàn cuối cùng.
Thủ tục yêu cầu tại Tòa án
Yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con là tranh chấp về hôn nhân và gia đình thuộc thẩm quyền của Tòa án theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Người yêu cầu nộp đơn khởi kiện kèm bản án hoặc quyết định ly hôn đã có hiệu lực, giấy khai sinh của con, giấy tờ nhân thân, thỏa thuận của cha mẹ nếu có, và toàn bộ chứng cứ về điều kiện nuôi con hiện tại của hai bên: thu nhập, chỗ ở, thời gian chăm sóc thực tế, học bạ và hồ sơ y tế của con, xác nhận của nhà trường hoặc chính quyền nơi con cư trú khi người nuôi con có biểu hiện bỏ bê. Tòa án thụ lý, tiến hành hòa giải và xét xử; quyết định thay đổi có hiệu lực sẽ đồng thời đặt lại nghĩa vụ cấp dưỡng cho bên không còn trực tiếp nuôi con theo khung Điều 82 và Điều 110 của Luật Hôn nhân và gia đình. Trong quá trình chờ giải quyết, người yêu cầu không được tự ý đón con về ở hẳn khi chưa có quyết định của Tòa án, vì hành vi đó có thể bị đánh giá ngược lại trong chính vụ việc của mình.
Lưu ý thực tiễn khi chuẩn bị hồ sơ chứng cứ
Kinh nghiệm xét xử cho thấy yếu tố quyết định không nằm ở việc bên nào khá giả hơn một cách trừu tượng, mà ở tính liên tục của việc chăm sóc: ai đang thực tế đưa đón, theo dõi học tập, khám chữa bệnh cho con, và môi trường sống nào ít xáo trộn nhất. Chứng cứ nên được thu thập theo dòng thời gian, ưu tiên tài liệu của bên thứ ba như nhà trường, cơ sở y tế, tổ dân phố, thay vì chỉ là lời trình bày của người thân trong gia đình. Nếu căn cứ là thỏa thuận, hai bên nên lập thỏa thuận bằng văn bản có nội dung rõ về thời điểm bàn giao con, lịch thăm nom của bên còn lại và mức cấp dưỡng mới, để Tòa án có cơ sở kiểm tra tính phù hợp với lợi ích của con ngay trong một lần giải quyết.
Gia đình cần tư vấn về hồ sơ thay đổi người nuôi con có thể trao đổi với FLAT Law Firm qua trang liên hệ trước khi nộp đơn.
Câu hỏi thường gặp
Sau ly hôn, khi nào được yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con?
Theo khoản 2 Điều 84 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc thay đổi được giải quyết khi có một trong hai căn cứ: (a) cha, mẹ thỏa thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con phù hợp với lợi ích của con; hoặc (b) người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Ngoài hai căn cứ này, Tòa án không có cơ sở chấp nhận yêu cầu chỉ vì bên còn lại muốn nuôi con hơn.
Ai có quyền yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con?
Theo khoản 1 và khoản 5 Điều 84, cha hoặc mẹ luôn có quyền yêu cầu. Khi có căn cứ người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện, bốn chủ thể khác cũng có quyền yêu cầu trên cơ sở lợi ích của con: người thân thích; cơ quan quản lý nhà nước về gia đình; cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em; và Hội liên hiệp phụ nữ.
Thủ tục yêu cầu thay đổi người nuôi con gồm những bước nào?
Người yêu cầu nộp đơn khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền theo Bộ luật Tố tụng dân sự, kèm bản án, quyết định ly hôn đã có hiệu lực, giấy khai sinh của con, thỏa thuận của cha mẹ nếu có và chứng cứ về điều kiện nuôi con của hai bên. Tòa án thụ lý, hòa giải và xét xử; nếu chấp nhận, quyết định của Tòa án thay đổi người trực tiếp nuôi con và xác định lại nghĩa vụ cấp dưỡng của bên không trực tiếp nuôi. Thỏa thuận riêng giữa cha mẹ không thay thế được quyết định của Tòa án.
Con trên 7 tuổi có được bày tỏ nguyện vọng khi thay đổi người nuôi không?
Có. Khoản 3 Điều 84 quy định việc thay đổi người trực tiếp nuôi con phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 07 tuổi trở lên. Nguyện vọng của con là yếu tố bắt buộc phải ghi nhận và cân nhắc, nhưng không tự động quyết định kết quả; Tòa án vẫn đối chiếu với điều kiện thực tế của mỗi bên và lợi ích về mọi mặt của con.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng