Di chúc miệng chỉ hợp pháp trong một hoàn cảnh duy nhất: khi tính mạng người lập di chúc bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản (Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015). Đây là hình thức ngoại lệ, không phải lựa chọn tùy ý — và ngay cả khi lập đúng, di chúc miệng sẽ mặc nhiên bị hủy bỏ sau 03 tháng nếu người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt.
1. Khi nào được lập di chúc miệng?
Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015 quy định chỉ khi đồng thời hai điều kiện:
- Tính mạng của một người bị cái chết đe dọa (tai nạn nguy kịch, bệnh hiểm nghèo giai đoạn cuối, thiên tai…);
- Không thể lập di chúc bằng văn bản trong hoàn cảnh đó.
Nói cách khác: hoàn toàn khỏe mạnh, minh mẫn mà “lười viết” rồi dặn miệng con cháu chia tài sản — di chúc miệng đó không hợp pháp.
2. Ba điều kiện để di chúc miệng hợp pháp (Điều 630 khoản 5)
Ngay cả trong hoàn cảnh khẩn cấp, di chúc miệng chỉ được coi là hợp pháp khi đáp ứng đủ 3 điều kiện:
- Trước mặt ít nhất hai người làm chứng: người lập di chúc phải thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất 02 người làm chứng;
- Ghi chép ngay: ngay sau khi người lập di chúc thể hiện ý chí cuối cùng, người làm chứng phải ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ;
- Chứng thực trong 05 ngày làm việc: trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày thể hiện ý chí, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Thiếu bất kỳ điều kiện nào — ví dụ chỉ có một người làm chứng, hoặc quá 05 ngày làm việc không đi chứng thực — di chúc miệng có nguy cơ bị tuyên vô hiệu khi tranh chấp.
3. Hiệu lực trong bao lâu?
Điều 629 khoản 2: sau 03 tháng kể từ thời điểm di chúc miệng mà người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt thì di chúc miệng mặc nhiên bị hủy bỏ. Lưu ý 3 điểm:
- 03 tháng tính từ thời điểm lập di chúc miệng, không phải từ khi mở thừa kế;
- “Mặc nhiên bị hủy bỏ” nghĩa là tự động mất hiệu lực, không cần ai tuyên bố;
- Nếu người lập qua đời trong thời gian đó, di chúc miệng (đã lập hợp pháp) phát sinh hiệu lực bình thường như di chúc bằng văn bản.
4. Người làm chứng phải là ai?
Người làm chứng di chúc miệng phải đáp ứng điều kiện chung của người làm chứng lập di chúc (Điều 632): không phải là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc, không có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc… Thực tiễn tranh chấp cho thấy: chọn người làm chứng “vô tư” ngay từ đầu sẽ tránh được một nửa rắc rối về sau.
5. Câu hỏi thường gặp
Hỏi: Ông tôi dặn miệng chia đất cho các con trước mặt cả nhà, có 5 người nghe, nhưng không ai ghi chép lại. Di chúc có hiệu lực không?
Đáp: Rất rủi ro. Dù có nhiều người nghe, nhưng không có văn bản ghi chép có chữ ký/điểm chỉ của ít nhất 02 người làm chứng và không được chứng thực trong 05 ngày làm việc thì khó được công nhận hợp pháp.
Hỏi: Sau khi lập di chúc miệng 2 tháng, người lập khỏe lại. Di chúc còn hiệu lực không?
Đáp: Còn — nhưng chỉ trong 01 tháng nữa. Nếu sau 03 tháng người lập vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt, di chúc miệng mặc nhiên bị hủy. Muốn để lại di sản, người đó nên lập di chúc bằng văn bản mới.
Hỏi: Có nên chủ động lập di chúc miệng không?
Đáp: Không. Di chúc miệng chỉ dành cho tình huống khẩn cấp bất khả kháng. Trong điều kiện bình thường, hãy lập di chúc bằng văn bản (tốt nhất là có công chứng/chứng thực) để bảo đảm ý chí của mình được thực hiện.
Cần tư vấn về thừa kế, di chúc hoặc phân chia di sản? Liên hệ với chúng tôi để được hỗ trợ.
Bài viết do FLAW AI Legal Council biên soạn. Nội dung đang chờ Hội đồng QA rà soát trước khi trình phê duyệt; thông tin chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý cho trường hợp cụ thể của quý vị.