Trả lời trực tiếp: Hiệp định Bảo hộ Đầu tư giữa Việt Nam và EU (EVIPA) — ký năm 2019 cùng với EVFTA — đến nay vẫn CHƯA có hiệu lực, vì cần được cả EU và từng nước thành viên phê chuẩn. Nhưng các điều khoản của nó đã định hình lại toàn bộ “bản đồ” bảo hộ đầu tư giữa Việt Nam và châu Âu: khi EVIPA có hiệu lực, Hệ thống Tòa án Đầu tư (Investment Court System — ICS) hai cấp của hiệp định sẽ THAY THẾ 21 hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư song phương (BIT) đang tồn tại giữa Việt Nam và các nước thành viên EU. Trong thời gian chờ đợi, nhà đầu tư EU tại Việt Nam — và nhà đầu tư Việt Nam tại EU — vẫn dựa vào các BIT song phương hiện hành cộng với chương đầu tư của EVFTA (vốn chỉ điều chỉnh tự do hóa đầu tư, không có cơ chế giải quyết tranh chấp nhà đầu tư – nhà nước). Hiểu rõ ICS giúp doanh nghiệp dự báo “sân chơi” pháp lý của 10–20 năm tới.
ICS là gì: tòa án thường trực thay trọng tài “thuê từng vụ”
Điểm cách mạng của EVIPA nằm ở cơ chế giải quyết tranh chấp nhà đầu tư – nhà nước (ISDS). Thay vì mô hình trọng tài truyền thống — mỗi vụ tranh chấp lập một hội đồng trọng tài riêng, các bên tự chỉ định trọng tài viên — ICS lập một TÒA ÁN THƯỜNG TRỰC hai cấp: Tòa sơ thẩm (Tribunal) và Tòa phúc thẩm (Appeal Tribunal), với các “thẩm phán” được hai bên (Việt Nam và EU) bổ nhiệm trước theo nhiệm kỳ, phải đáp ứng tiêu chuẩn đạo đức và độc lập nghiêm ngặt (cấm hành nghề luật sư song song trong lĩnh vực đầu tư). Mô hình này sao chép từ CETA (Hiệp định EU – Canada) và là câu trả lời của EU cho làn sóng chỉ trích trọng tài đầu tư truyền thống: thiếu nhất quán, thiếu minh bạch, “xoay vòng” trọng tài viên. Tính minh bạch được đảm bảo bằng việc áp dụng Quy tắc minh bạch UNCITRAL: phiên tòa công khai, tài liệu công bố, cho phép bên thứ ba (amicus curiae) gửi ý kiến. Với nhà đầu tư, ICS hứa hẹn phán quyết nhất quán và có thể kháng cáo — điều trọng tài truyền thống không có.
21 BIT Việt Nam – EU: số phận sau khi EVIPA có hiệu lực
Hiện Việt Nam có hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư song phương với hầu hết các nước thành viên EU — tổng cộng 21 BIT (với Đức, Pháp, Hà Lan, Luxembourg, Bỉ, Ý, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Phần Lan, Đan Mạch, Áo…). Các BIT này — ký từ thập niên 1990 — đều dùng cơ chế trọng tài ISDS truyền thống (thường là ICSID hoặc UNCITRAL). EVIPA quy định rõ: khi hiệp định có hiệu lực, các BIT giữa Việt Nam và các nước thành viên EU sẽ được THAY THẾ — tranh chấp mới phát sinh sẽ do ICS thụ lý, không còn do hội đồng trọng tài ad hoc. Điều này có ba hệ quả thực tế. Một, nhà đầu tư EU không thể “chọn” BIT cũ có điều khoản thuận lợi hơn để kiện — diễn đàn duy nhất là ICS. Hai, các tiêu chuẩn bảo hộ thực chất (đối xử công bằng và thỏa đáng, bảo hộ và an ninh đầy đủ, cấm trưng thu không bồi thường) được định nghĩa lại chặt chẽ hơn trong EVIPA so với BIT cũ — thu hẹp “quyền tài phán sáng tạo” của tòa. Ba, thời kỳ chuyển tiếp: các vụ kiện đã khởi xướng dưới BIT cũ trước thời điểm thay thế tiếp tục theo cơ chế cũ; nhà đầu tư cần theo dõi ngày hiệu lực để chọn thời điểm khởi kiện.
Trong lúc chờ EVIPA: nhà đầu tư dựa vào đâu và chuẩn bị gì
Chừng nào EVIPA chưa có hiệu lực, “lưới an toàn” của nhà đầu tư EU tại Việt Nam gồm hai lớp. Lớp một là các BIT song phương hiện hành — nhà đầu tư Đức, Pháp, Hà Lan… vẫn có thể khởi kiện Việt Nam ra trọng tài ICSID/UNCITRAL theo BIT tương ứng nếu cho rằng bị đối xử vi phạm. Lớp hai là chương đầu tư của EVFTA — nhưng cần nhớ EVFTA chỉ cam kết tự do hóa (mở cửa thị trường, đối xử quốc gia sau khi thành lập) mà KHÔNG có cơ chế ISDS; tranh chấp nhà đầu tư – nhà nước không thể đưa ra trọng tài theo EVFTA. Chuẩn bị cho kỷ nguyên ICS, doanh nghiệp nên làm ba việc. Thứ nhất, rà soát cấu trúc đầu tư: ICS chỉ bảo hộ “nhà đầu tư” và “khoản đầu tư” đáp ứng định nghĩa của EVIPA — đầu tư qua công ty “hộp thư” không có hoạt động kinh tế thực chất có thể bị từ chối bảo hộ. Thứ hai, lưu trữ hồ sơ tuân thủ pháp luật Việt Nam đầy đủ — vì EVIPA (như các BIT hiện đại) thường loại trừ bảo hộ với khoản đầu tư có được bằng gian lận, tham nhũng. Thứ ba, trong đàm phán hợp đồng với đối tác nhà nước Việt Nam, cân nhắc kết hợp điều khoản trọng tài thương mại (SIAC/VIAC) cho tranh chấp hợp đồng với cơ chế ICS (tương lai) cho tranh chấp vi phạm hiệp định — hai “sân” này bổ sung chứ không thay thế nhau.
Câu hỏi thường gặp
- EVIPA đã có hiệu lực chưa?
- Chưa. Hiệp định ký năm 2019, cần được cả EU và từng nước thành viên phê chuẩn mới có hiệu lực. Trong lúc chờ, nhà đầu tư dựa vào các BIT song phương và chương đầu tư EVFTA.
- Hệ thống Tòa án Đầu tư (ICS) khác trọng tài ISDS truyền thống thế nào?
- ICS là tòa án thường trực hai cấp (sơ thẩm + phúc thẩm) với thẩm phán do hai bên bổ nhiệm trước, phiên tòa công khai theo Quy tắc minh bạch UNCITRAL; trọng tài truyền thống lập hội đồng ad hoc từng vụ, các bên tự chỉ định trọng tài viên và không có phúc thẩm.
- 21 BIT Việt Nam – EU sẽ ra sao khi EVIPA có hiệu lực?
- Bị thay thế: tranh chấp mới sẽ do ICS thụ lý thay vì hội đồng trọng tài ad hoc theo BIT cũ. Các vụ đã khởi xướng trước thời điểm thay thế tiếp tục theo cơ chế cũ.
- EVFTA có cơ chế kiện nhà nước không?
- Không. EVFTA chỉ điều chỉnh tự do hóa đầu tư (mở cửa thị trường, đối xử quốc gia), không có cơ chế giải quyết tranh chấp nhà đầu tư – nhà nước; cơ chế này nằm ở EVIPA (khi có hiệu lực) và các BIT hiện hành.
Bài viết đã được FLAW AI Legal Council kiểm tra chất lượng.